Çalışan ayartmama anlaşmaları, iş gücü piyasasında bir teşebbüsün rakip veya potansiyel rakip niteliğindeki diğer teşebbüslerin personeline iş teklifi iletmemesini ya da bu çalışanları istihdam etmemesini amaçlayan doğrudan veya dolaylı mutabakatları ifade eder. Belirli bir mal veya hizmet piyasasında rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacı taşıyan veya bu etkiyi doğuran anlaşma ve uyumlu eylemler 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 4. maddesinin birinci fıkrası uyarınca hukuka aykırı ve yasaktır. Bu kapsamda iş gücü hareketliliğini sınırlandıran mutabakatlar, piyasa unsurlarının paylaşılması niteliğinde kabul edilerek kartel uygulamaları arasında değerlendirilir.
4054 sayılı REKABETİN KORUNMASI HAKKINDA KANUN m. 4Kaynağı aç
4054 Sayılı Kanun Çerçevesinde Yasaklanan Haller ve Hukuki Nitelendirme
4054 sayılı Kanun'un 4. maddesinin ikinci fıkrası rekabeti kısıtlayıcı başlıca halleri sıralamaktadır. Bu çerçevede mal veya hizmetlerin alım ya da satım fiyatının, fiyatı oluşturan maliyet ve kâr gibi unsurlar ile her türlü alım yahut satım şartlarının tespiti Kanun'un 4. maddesinin ikinci fıkrasının (a) bendi; piyasaların bölüşülmesi ile her türlü piyasa kaynaklarının veya unsurlarının paylaşılması ya da kontrolü (b) bendi; mal veya hizmetin arz ya da talep miktarının kontrol edilmesi veya bunların piyasa dışında belirlenmesi (c) bendi kapsamında yasaklanmıştır. Ayrıca rakip teşebbüslerin faaliyetlerinin zorlaştırılması, kısıtlanması veya piyasada faaliyet gösterenlerin boykot ve benzeri davranışlarla piyasa dışına çıkartılması yahut pazara yeni gireceklerin engellenmesi de 4. maddenin ikinci fıkrasının (d) bendi uyarınca hukuka aykırı kabul edilmiştir.
4054 sayılı Kanun'un 4. maddesi kapsamında piyasa unsurlarının paylaşılması yoluyla rekabetin sınırlanması olarak değerlendirilen çalışan ayartmama anlaşmaları, sağlayıcı veya müşteri paylaşımı mutabakatlarıyla aynı hukuki çerçevede ele alınır. Bu doğrultuda, çalışan ayartmama anlaşmalarından amaç bakımından rekabeti ihlal edenler kartel olarak nitelendirilmektedir.
Çalışan Ayartmama Anlaşmalarının Kapsamı ve Tesis Edilme Şekilleri
İş gücü pazarında rekabeti kısıtlayan anlaşmalar personelin işe alımının tamamen yasaklanmasıyla sınırlı kalmaz. Çalışanların istihdam edilmesinin doğrudan menedilmediği ancak teşebbüslerin birbirlerinden ön onay alma zorunluluğu getirdiği mekanizmalar da çalışan ayartmama anlaşması niteliğinde kabul edilir. Onay şartı getirilmesi, teşebbüslerin bağımsız istihdam kararlarını ortadan kaldırarak iş gücü hareketliliğini dolaylı biçimde sınırlar.
Ayartmama mutabakatları yalnızca mevcut çalışanları değil, geçmişte görev yapmış eski personeli de kapsayacak biçimde düzenlenebilir. İncelemelerde belirleyici unsur personelin mevcut iş ilişkisinin devam edip etmemesi değil, rakip teşebbüsler arasında iş gücü dolaşımını kısıtlayan bir irade uyuşmasının bulunup bulunmadığıdır. Bununla birlikte söz konusu mutabakatların yalnızca teşebbüsler arasında doğrudan kurulması şart olmayıp üçüncü bir taraf aracılığıyla koordine edilmesi de ihlal oluşturur ve aracı taraflar da somut olayın niteliğine göre ihlalin tarafı sayılabilir.
İş Gücü Piyasasında Rakiplik Tanımı ve Pazar Ayrımı
Teşebbüslerin nihai ürün veya hizmet pazarında birbirine rakip olmaması ya da aralarında ortak girişim benzeri kurumsal ilişkilerin bulunması, onların iş gücü arzı pazarında rakip sayılmalarını engellemez. Benzer uzmanlık, nitelik veya iş gücüne talep gösteren şirketler, farklı sektörlerde bulunsalar dahi istihdam piyasasında doğrudan rakip konumundadır. Bu nedenle çalışan ayartmama, iş teklifi götürmeme veya işe almama uygulamaları, fiili ya da potansiyel rakipler arasında hayata geçirildiğinde doğrudan rekabet ihlali teşkil eder.
Dikey İlişkiler, Franchise Sistemleri ve Azınlık Hissedarlığı
Franchise ağlarında franchise veren ile franchise alanlar arasında ya da bayilerin kendi aralarında tesis edilen karşılıklı personel ayartmama ve işe almama yükümlülükleri doğrudan rekabeti sınırlayıcı nitelik taşır. Teşebbüslerin bağımsız işe alım süreçlerini devre dışı bırakan transfer yasakları iş gücü piyasasındaki rekabet şartlarını bozar. Bu tür dikey ve yatay sınırlamaların hukuki değerlendirme standardının doğrudan ihlal veya makuliyet esası kapsamında ele alınacağı hususu somut yargılama süreçleriyle belirlenmektedir.
Teşebbüslerin bir diğer teşebbüs üzerinde tam kontrol sahibi olmayıp yalnızca azınlık payına sahip olduğu durumlarda dahi, tarafların iş gücü piyasasında rekabetten kaçınma yönünde koordinasyon sağlaması rekabet kurallarının ihlali sonucunu doğurur. Azınlık ortaklığı gerekçe gösterilerek personel transferinin kısıtlanması veya çalışan hareketliliğinin engellenmesi idari yaptırımlara zemin hazırlar.
Algoritmik Bilgi Paylaşımı ve Bireysel İş Sözleşmesi Hükümleri
Çalışan temini bakımından rekabet halinde olan teşebbüsler arasında, üçüncü taraflarca ücret ve yan hak tavsiyelerinde bulunmak amacıyla işletilen yazılımlar veya algoritmalar aracılığıyla veri paylaşılması rekabeti kısıtlayıcı kabul edilebilir. Teşebbüslerin bu algoritmik tavsiyelere fiilen uymamış olması dahi rekabete hassas bilgilerin paylaşılmış olması sebebiyle ihlal değerlendirmesini ortadan kaldırmaz.
İşverenler ile çalışanlar arasındaki bireysel iş sözleşmelerinde yer alan ve personelin rakip işverenler nezdinde çalışmasını engelleyen, yeni bir iş kurmasını yasaklayan ya da işten ayrılmayı cezai şarta bağlayan rekabet etmeme hükümleri de iş gücü serbestisini kısıtladığı ölçüde rekabet hukuku ilkeleri çerçevesinde risk doğurabilmektedir.
Uyumlu Eylem Karinesi, İdari Para Cezaları ve Uzlaşma Usulü
4054 sayılı Kanun'un 4. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, taraflar arasında açık bir anlaşmanın varlığı ispatlanamasa dahi piyasadaki fiyat hareketlerinin, arz ve talep dengesinin veya faaliyet bölgelerinin rekabetin engellendiği piyasalardakine benzerlik göstermesi teşebbüslerin uyumlu eylem içinde olduğuna karine teşkil eder. Kanun'un 4. maddesinin dördüncü fıkrasına göre ise teşebbüsler ekonomik ve rasyonel gerekçelere dayanarak bağımsız hareket ettiklerini ispatlamak suretiyle bu karineyi çürütebilir ve sorumluluktan kurtulabilir.
İş gücü piyasasında personel transferini engelleme, iş teklifinde bulunmama, başvuruları geri çevirme veya ücretleri ortak belirleme uygulamaları Ceza Yönetmeliği kapsamında kartel kategorisinde değerlendirilerek idari para cezasına bağlanmaktadır. Söz konusu ihlalleri kabul eden teşebbüsler bakımından uzlaşma usulünün işletilmesi halinde uygulanan idari para cezalarında yüzde 25 oranında indirim uygulanabilmektedir.
Çalışan ayartmama anlaşmaları rekabet hukuku uyarınca neden kartel sayılır?
4054 sayılı Kanun'un 4. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi gereğince iş gücü piyasasındaki unsurların paylaşılması pazar paylaşımı kapsamında görülür. Sağlayıcı veya müşteri paylaşımıyla eşdeğer kabul edilen bu anlaşmalar amaç bakımından rekabeti ihlal eden kartel niteliğindedir.
Farklı sektörlerdeki şirketler iş gücü piyasasında rakip kabul edilir mi?
Evet, şirketlerin farklı ürün pazarlarında yer alması veya aralarında ortak girişim ilişkisi bulunması iş gücü piyasasında rakip sayılmalarını engellemez. Benzer personeli istihdam etmek isteyen teşebbüsler istihdam pazarında doğrudan rakiptir.
İşe alımın rakip teşebbüsün onayına bağlanması rekabeti ihlal eder mi?
Evet, istihdamın açıkça yasaklanmaması ihlali ortadan kaldırmaz. Teşebbüslerin personeli işe almadan önce birbirlerinden onay alma zorunluluğu öngörmesi de çalışan ayartmama anlaşması olarak kabul edilir.
Franchise sözleşmelerine personel ayartmama hükümleri eklenebilir mi?
Franchise veren ile alan arasında veya bayilerin kendi aralarında kararlaştırdığı çalışan ayartmama ve işe almama hükümleri bağımsız işe alım kararlarını kısıtladığı için doğrudan rekabeti sınırlayıcı kabul edilir.
Algoritmalar aracılığıyla ücret bilgisi paylaşımı rekabet ihlali oluşturur mu?
Evet, üçüncü taraflarca ücret veya yan hak tavsiyesi sunan algoritmalar aracılığıyla bilgi paylaşılması, teşebbüsler sunulan tavsiyelere fiilen uymamış olsa dahi rekabeti kısıtlayıcı nitelikte değerlendirilebilir.
İş sözleşmelerindeki rekabet etmeme ve cezai şart hükümleri risk taşır mı?
Evet, personelin rakip işverenlerle çalışmasını veya yeni iş kurmasını engelleyen ya da ayrılmayı cezai şarta bağlayan sözleşme maddeleri iş gücü hareketliliğini kısıtladığı ölçüde rekabet hukuku açısından risk oluşturabilir.
İş gücü karteli ihlallerinde uzlaşma yoluyla ceza indirimi sağlanabilir mi?
İş gücü piyasasında kartel niteliğindeki ayartmama veya ücret tespit ihlallerinde sorumluluğunu kabul ederek uzlaşma usulüne başvuran teşebbüslere verilen idari para cezalarında yüzde 25 indirim uygulanabilmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy