İkamet İzni Nasıl Alınır? Başvuru Şartları ve Usulü

Türkiye'de vizenin veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da 90 günden fazla kalacak yabancıların ikamet izni alması 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun 19. maddesi uyarınca zorunludur. Alınan ikamet izni altı ay içinde kullanılmaya başlanmadığında geçerliliğini kaybeder. İkamet izni, yabancının Türkiye'de yasal olarak kalabileceği süreyi belirleyen hukuki bir belgedir.

İkamet İzni Başvuru Usulü ve Ön Şartlar

6458 sayılı Kanun'un 21. maddesi uyarınca ikamet izni başvurusu kural olarak yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluklarına yapılır; konsolosluklar bu başvuruları görüşleriyle birlikte idareye iletir ve başvurular yetkili aracı kurum vasıtasıyla da yapılabilir. Kanun'un 22. maddesinde düzenlenen istisnai durumlarda ise ikamet izni başvuruları doğrudan valiliklere sunulabilir. Yurt dışında bulunduğu sürede izin süresi dolan yabancılar vize rejimine uygun biçimde ülkeye giriş yaptıktan sonra elektronik ortamda başvuruda bulunurlar. Yabancıların ikamet izni başvurusu e-ikamet sistemi üzerinden randevu alınarak ve belirlenen gün ve saatte gerekli belgelerle İl Göç İdaresi Müdürlüğüne gidilerek yürütülür. Başvuru yabancının kendisi, yasal temsilcisi veya avukatı aracılığıyla yapılabilir; idare yabancının bizzat hazır bulunmasını isteyebilir.

İkamet izni başvurusunda bulunacak yabancıların kendi ülkelerinden belge alarak il göç idarelerine sunmaları gerektiğinde, bu belgelerin apostil şerhli ve noter onaylı Türkçe tercümesiyle verilmesi zorunludur. Geçerli bir mazereti olmaksızın belirlenen randevu gününde İl Göç İdaresi Müdürlüğünde hazır bulunmayan yabancılar hiç başvurmamış sayılır.

6458 sayılı Kanun'un 21. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca ikamet izni talebinde bulunan yabancılarda, talep ettikleri ikamet izni süresinden en az 60 gün daha uzun süreli pasaport ya da pasaport yerine geçen belgeye sahip olma şartı aranır. Kanun'un 7. maddesi gereğince pasaportu, pasaport yerine geçen belgesi, vizesi veya ikamet ya da çalışma izni bulunmayanlar, bu belgeleri veya izinleri hileli yollarla edinen ya da sahte olduğu anlaşılanlar ile vize, vize muafiyeti veya ikamet izin süresinin bitiminden itibaren en az altmış gün süreli pasaport veya pasaport yerine geçen belgesi olmayanlar ve 15. maddenin ikinci fıkrası saklı kalmak üzere vize muafiyetinde olsalar dahi 15. maddenin birinci fıkrasında sayılan yabancılar kabul edilemeyen yolcu sayılarak Türkiye'ye girişlerine izin verilmez.

6458 sayılı Kanun'un 21. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca ikamet izni başvurusu için gerekli bilgi ve belgelerin eksik olması hâlinde değerlendirme eksiklikler tamamlanıncaya kadar ertelenebilir ve durum ilgiliye bildirilir. Kısa dönem başvurularında eksik belgenin 15 gün içinde tamamlanmasının isteneceği, aksi hâlde başvurunun işlemden kaldırılacağı ve 90 günlük değerlendirme süresinin belgelerin tam teslimiyle başlayacağı yönündeki idari uygulamalar Kanun'daki genel erteleme kuralından ayrışmaktadır. 6458 sayılı Kanun'un 21. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca ikamet izni başvuruları en geç 90 gün içinde sonuçlandırılır ve ret kararları ilgiliye tebliğ edilir.

İkamet İzni Çeşitleri ve Taşıması Gereken Şartlar

Yabancıların kalış amaçlarına göre kısa dönem, uzun dönem, öğrenci, aile, insani ve insan ticareti mağduru ikamet izni olmak üzere altı çeşit ikamet izni bulunmaktadır.

Kısa dönem ikamet izni; turizm, taşınmaz edinimi, ticari bağlantı kurma veya tedavi gibi gerekçelerle talep edilebilir. 6458 sayılı Kanun'un 32. maddesi doğrultusunda kısa dönem izni verilebilmesi için Kanun'un 31. maddesinde belirtilen gerekçelerden biri veya birkaçını ileri sürerek bilgi ve belgeleri sunmak, Kanun'un 7. maddesi kapsamına girmemek, genel sağlık ve güvenlik standartlarına uygun barınma şartlarına sahip olmak, istenmesi hâlinde vatandaşı olduğu veya yasal ikamet ettiği ülkenin yetkili makamlarınca düzenlenmiş adli sicil belgesini ibraz etmek ve Türkiye'de kalacağı adres bilgilerini vermek şarttır.

Kısa dönem ikamet izinleri 6458 sayılı Kanun'un 31. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca kural olarak her defasında en fazla ikişer yıllık sürelerle verilebilir. Bunun istisnası olarak, Türkiye'de çalışmayan ancak Cumhurbaşkanınca belirlenecek kapsam ve tutarda yatırım yapacak yabancılar ile bunların yabancı eşi, kendisinin ve eşinin ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocuğu ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşlarına kısa dönem ikamet izinleri en fazla beşer yıllık sürelerle düzenlenebilir.

Kısa dönem ikamet iznine tabi özel gruplar için farklı süre sınırları bulunmaktadır. Türkçe öğrenme kurslarına katılacak yabancılara ikamet izni en fazla iki defa ve her defasında ikişer yıllık sürelerle verilebilir. Türkiye'de yükseköğrenimini tamamlayan yabancılardan mezuniyet tarihinden itibaren altı ay içinde müracaat edenlere ise bir defaya mahsus olmak üzere ve en fazla bir yıl süreli ikamet izni tanınabilir.

Taşınmaz mal edinimi gerekçesiyle verilecek kısa dönem ikamet izinlerinde taşınmazın konut niteliğinde olması, fiilen bu amaçla kullanılması ve bedelinin satıcıya banka aracılığıyla ödenmiş olması gerekir. 6458 sayılı Kanun'un 31. maddesinin altıncı fıkrası gereğince bu izne esas teşkil edecek taşınmazın niteliği ve asgari değeri Bakanlıkça belirlenir; büyükşehirlerde en az 75.000 Amerikan Doları ve diğer illerde en az 50.000 Amerikan Doları tutarındaki parasal sınırlar ise kanunda sabit bir eşik olarak yer almayıp idari düzenleme yetkisi kapsamındadır.

Aile ikamet izninde destekleyicinin toplam gelirinin asgari ücretten, ailedeki fert başına düşen gelirinin ise asgari ücretin üçte birinden az olmaması ve yabancı ise en az bir yıldır ikamet izniyle Türkiye'de kalıyor olması gerekir. Aile ikamet izni her defasında en fazla üç yıl için verilebilir ve süresi hiçbir şekilde destekleyicinin ikamet izni süresini aşamaz. En az üç yıl aile ikamet izniyle Türkiye'de kalan ve 18 yaşını dolduran yabancılar ile destekleyicinin vefatı hâlinde ona bağlı olarak kalanlar aile ikamet izinlerini kısa dönem ikamet iznine dönüştürmeyi talep edebilirler.

6458 sayılı Kanun'un 43. maddesinin birinci fıkrası uyarınca uzun dönem ikamet iznine geçişte; kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalmış olmak, son üç yıl içinde sosyal yardım almamış bulunmak, kendisi veya ailesinin geçimini sağlayacak yeterli ve düzenli gelire sahip olmak, geçerli sağlık sigortası taşımak ve kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından tehdit oluşturmamak şartları birlikte aranır. Kanun'un 43. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca Bakanlığın belirlediği şartlara sahip olması sebebiyle uzun dönem ikamet izni verilmesi uygun görülen yabancılar için kamu düzeni ve kamu güvenliği dışındaki şartlar aranmaz; uzun dönem ikamet izni süresiz olarak düzenlenir. İnsan ticareti mağduru ikamet izni ise valiliklerce 30 gün süreli olarak verilir, en fazla altışar aylık sürelerle uzatılabilir ve toplamda 3 yılı geçemez; bu izin türünde diğer ikamet izinlerinde aranan şartlar aranmaz.

İkamet İzninden Muaf Tutulan Kişiler

Geçerli bir çalışma iznine sahip olanlar, Göçmen Belgesi bulunanlar, Geçici Koruma Belgesi sahipleri, çıkma izni ile Türk vatandaşlığını kaybedenler, Vatansız Kişi Kimlik Belgesine sahip yabancılar, Türkiye'de görev yapan diplomasi ve konsolosluk memurları ile bildirilen yakınları ve geçerli Uluslararası Koruma Başvuru Sahibi Kimlik Belgesi, Uluslararası Koruma Statüsü Sahibi Kimlik Belgesi veya Kayıt Belgesi bulunan yabancılar ikamet izni alma zorunluluğundan muaf tutularak Türkiye'de yasal olarak kalabilirler.

İkamet İzni Uzatma Başvurusu ve Geçici Yasal Kalış

İkamet izni uzatma başvurusu mevcut izin süresinin dolmasına 60 gün kalmasından itibaren ve her hâlde ikamet izni süresi dolmadan önce yapılır. Uzatma işlemlerinde evrakların posta veya kargo yoluyla gönderilmesi usulüne son verilerek randevu sistemine geçilmiştir; başvuru e-ikamet üzerinden yapıldığında yabancıya İl Göç İdaresine müracaat için randevu verilir. Kısa dönem oturma izni uzatma başvuruları bakımından yetki valiliklerde olup başvuranlara verilen harca tabi olmayan belge sayesinde yabancılar izin süreleri dolmuş olsa dahi haklarında karar verilinceye kadar Türkiye'de yasal olarak kalabilirler. Randevu tarihinden önce vize veya ikamet izin süresi dolan yabancılar ise e-ikamet başvuru formu ile randevu gününe kadar Türkiye'de yasal statülerini korurlar.

İkamet izni müracaat belgesi başvuru tarihinden itibaren yabancıya 90 gün boyunca yasal kalış güvencesi sağlar. Başvuru süreci sonuçlanmadan önce Müdürlükçe onaylanmış İkamet İzni Müracaat Belgesi ve harç makbuzu bulunması kaydıyla, yabancının en fazla 15 gün içinde geri dönmek şartıyla Türkiye'den çıkış yapması mümkündür. Ancak bu belgelerle yurt dışına çıkıldığında on beş günden fazla kalınması hâlinde yabancıya ülkeye tekrar girişte vize hükümleri uygulanır.

Ret, İptal Kararları ve Başvurulacak İdari ve Yargısal Yollar

6458 sayılı Kanun'un 33. maddesi gereğince; 32. maddede aranan kısa dönem şartlarından birinin veya birkaçının yerine getirilmemesi veya ortadan kalkması, ikamet izninin veriliş amacı dışında kullanıldığının belirlenmesi ya da hakkında geçerli sınır dışı etme veya Türkiye'ye giriş yasağı kararı bulunması hâllerinde kısa dönem ikamet izni verilmez, verilmişse iptal edilir ve süresi bitenler uzatılmaz. Kanun'un 31. maddesinin yedinci fıkrası gereğince kısa dönem izninin reddi veya iptali davalarında savunmanın verilmesi veya süresinin geçmesiyle dosya tekemmül etmiş sayılır; duruşma yapılması mahkemenin takdirine bağlıdır.

İkamet izni başvurusu reddedilen yabancı ret kararından itibaren altı ay boyunca aynı kalış amacıyla yeniden ikamet izni başvurusunda bulunamaz. Ancak yabancının bu altı aylık süre içerisinde farklı bir kalış gerekçesi bildirerek yeni bir başvuru yapması mümkündür.

İkamet izninin reddi veya iptali kararına karşı tebliğden itibaren 60 gün içinde Göç İdaresi Başkanlığına itiraz edilebilir. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 11. maddesi uyarınca ilgililer tarafından idari dava açılmadan önce idari işlemin kaldırılması, geri alınması, değiştirilmesi veya yeni bir işlem yapılması dava açma süresi içinde üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapmış olan makamdan istenebilir. Bu başvuru işlemeye başlamış olan idari dava açma süresini durdurur; otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve isteğin reddedilmesi veya reddedilmiş sayılması hâlinde durmuş olan süre kaldığı yerden işlemeye devam eder. İdari itiraz yoluna başvurulmaksızın kararın tebliğini izleyen günden itibaren 60 gün içinde doğrudan idare mahkemesinde iptal davası açılması da mümkündür. Kısa dönem ikamet izni başvurusunun reddi hâlinde davanın kararı veren idarenin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde açılması gerekir. Bu davalarda davacının gösterdiği adrese tebligat yapılamaması durumunda 2577 sayılı Kanun'un 26. maddesinin üçüncü fıkrasında öngörülen süre iki ay olarak uygulanır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy