İcra Hukukunda Haczedilemeyen Mallar ve Haklar

İcra takibi sürecinde alacaklının alacağına kavuşması hedeflenirken borçlunun ve ailesinin asgari yaşam koşullarını korumak amacıyla belirli mal ve hakların haczedilmesi kanunla sınırlandırılmıştır. 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun 82. maddesi gereğince, devlet malları ile özel kanunlarında haczi caiz olmadığı gösterilen mallar haczolunamaz.

Mesleki Faaliyet ve Üretime İlişkin Malların Korunması

Ekonomik faaliyeti sermayesinden ziyade bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli olan her türlü eşya haczedilemez. Borçlu çiftçi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan arazi, çift hayvanları, nakil vasıtaları, diğer eklenti ve ziraat aletleri; çiftçi değilse sanat ve mesleği için lüzumlu alet, edevat ve kitapları ile arabacı, kayıkçı, hamal gibi küçük nakliye erbabının geçim vasıtaları hacizden muaftır.

Borçlu bağ, bahçe, meyve veya sebze yetiştiricisi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri bağ, bahçe ve bu sanat için lüzumlu bulunan alet ve edevat koruma altındadır. Geçimi yalnızca hayvan yetiştirmeye dayanan borçlunun kendisi ve ailesinin geçimi için zaruri miktardaki hayvanı ile bu hayvanların üç aylık yem ve yataklıkları da haczedilemez.

Ev Eşyası, Temel İhtiyaç Maddeleri ve Mesken Koruması

Borçlu ve aynı konutta ikamet eden aile fertlerine ait şahsi eşyalar ile ailenin müşterek kullanımındaki mesken eşyaları kural olarak haczedilemez. Ancak para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika niteliğindeki varlıklar veya süs eşyası vasfındaki kıymetli şeyler bu korumanın dışındadır.

Borçlu ve ailesinin idaresi için lüzumlu ise borçlunun tercih edeceği bir süt veren mandası veya ineği yahut üç keçi veya koyunu ile bunların üç aylık yem ve yataklıkları haczolunamaz. Bununla birlikte borçlunun ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacakları ile borçlu çiftçi ise gelecek mahsul için lazım olan tohumluğu da haciz kapsamı dışındadır.

Borçlunun haline münasip evi haczedilemez. Kanunun 82. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca mesleki eşya, çiftçilik alet ve arazileri, bağ, bahçe ve hayvanlar ile borçlunun haline münasip evinin kıymetinin fazla olması durumunda, bedelinden ihtiyacını karşılayabilmesi amacıyla haline münasip bir kısmı borçluya bırakılmak üzere bu mallar haczedilerek satılır.

Kişiye Bağlı Haklar, Gelirler ve Sosyal Ödemeler

Borçlar Kanununun 510 uncu maddesi mucibince haczolunmamak üzere tesis edilmiş olan kaydı hayatla iratlar ile vücut veya sıhhat üzerine ika edilen zararlar için tazminat olarak zarar görenin kendisine veya ailesine toptan veya irat şeklinde ödenen paralar haczolunamaz. Ayrıca İcra ve İflas Kanunu'nun 82. maddesinin birinci fıkrasının 13 numaralı bendi uyarınca öğrenci bursları da haczedilemez.

Ordu ve zabıta hizmetlerinde malul olanlara bağlanan emeklilik maaşları ile bu hizmetlerin ifası sebebiyle ailelerine bağlanan maaşlar, ordunun hava ve denizaltı mensuplarına verilen uçuş ve dalış tazminat ve ikramiyeleri, askeri maluller ile şehit yetimlerine verilen terfi zammı ve tekel beyiye hisseleri haczedilemez. Bir yardım sandığı veya cemiyeti tarafından hastalık, zaruret ve ölüm hallerinde bağlanan maaşlar da hacizden müstesnadır.

Özel Kanunlarda Düzenlenen Haczedilmezlik Halleri

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 93. maddesi gereğince, sigortalılar ve hak sahiplerinin gelir, aylık ve ödenekleri ile genel sağlık sigortası hükümlerinin uygulanması sonucu kurum nezdinde doğan alacaklar devir ve temlik edilemez. Söz konusu gelir, aylık ve ödenekler; Kanun'un 88. maddesine göre takip ve tahsili gereken kurum alacakları ile nafaka borçları dışında haczedilemez ve haciz talepleri borçlunun onayı bulunmadığı sürece icra müdürü tarafından reddedilir.

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu kapsamındaki aile yardımı ve ölüm yardımı ödenekleri haczedilemez. 1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 164. maddesi gereğince, dava sonunda tarifeye dayanılarak karşı tarafa yüklenecek vekalet ücreti avukata ait olup iş sahibinin borcu nedeniyle takas, mahsup ve haciz konusu yapılamaz. 5102 sayılı Kanun uyarınca Yüksek Öğrenim Kredi ve Yurtlar Kurumunca verilen burs, kredi ve nakdi yardımlar da haczedilemez.

2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanununa göre korunmaya ve yardıma ihtiyacı olan aile ve kişilere yapılacak ödemeler ve yardımlar devir, temlik ve haciz edilemez. 1005 sayılı Kanun uyarınca İstiklal Madalyası verilmiş bulunanlara bağlanan vatani hizmet tertibi aylıkları haczedilemez. 2886 sayılı Devlet İhale Kanununa göre idarece alınan teminatlar haczedilemez ve üzerlerine ihtiyati tedbir konulamaz.

775 sayılı Gecekondu Kanunu uyarınca belediyelerce tahsis olunan arsa, yapı ve taşınmazlar tahsis tarihinden itibaren 10 yıl süreyle haczedilemez ve işgal edilemez. 4081 sayılı Kanun uyarınca çiftçi mallarını koruma sandığının parası ve korunma gelirlerine haciz konulamaz. 5737 sayılı Vakıflar Kanunu uyarınca vakıfların hayrat taşınmazları ile Vakıflar Genel Müdürlüğüne ve mazbut vakıflara ait taşınmazlar devlet malı imtiyazından yararlanır, haczedilemez ve rehnedilemez.

Amme Alacakları Bakımından Haczedilmezlik Düzenlemesi

6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun'un 70. maddesi uyarınca kamu alacaklarının takibinde kural olarak devlet malları ve özel kanunlarında haczedilemeyeceği belirtilen varlıklar haczedilemez; ancak 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararname kapsamındaki teşebbüsler, müesseseler, bağlı ortaklıklar, iştirakler ve yerel yönetimlerin malları bu korumadan hariç tutulmuştur. Borçlunun şahsı ve mesleği için zorunlu giysi ve eşyası, aileye gerekli yatak takımları, ibadete özgü kitap ve eşyalar ile vazgeçilmesi mümkün olmayan mutfak takımı ve pek lüzumlu mesken eşyaları da amme alacakları kapsamında haczedilemez.

Amme alacaklarının takibinde borçlu çiftçi ise geçimi için zaruri arazi, çift hayvanları, taşıtları ve tarım aletleri; çiftçi değilse mesleği için gerekli alet, edevat ve kitapları; hamal, kayıkçı gibi küçük taşıt sahiplerinin taşıt vasıtaları haczedilemez. Borçlu ve ailesinin idaresi için lüzumlu süt hayvanları ile üç aylık yem ve yataklıkları, iki aylık yiyecek ve yakacakları, tohumlukları, bağ-bahçe yetiştiricilerinin zaruri arazisi ve malzemesi de hacizden istisna tutulmuştur.

6183 sayılı Kanun kapsamında vazife malullüğü aylıkları, yardım sandığı ödenekleri, bedensel zararlara bağlı tazminatlar, harp malullüğü zamları, tekel beyiyeleri, Harcırah Kanununa göre yapılan ödemeler ile 2022 sayılı Kanun uyarınca bağlanan aylıklar haczedilemez. Borçlunun haline münasip evi de amme alacağı için kural olarak haczedilemez; ancak evin değerinin fazla olması halinde haline münasip bir yer alınabilecek bedel borçluya bırakılmak kaydıyla haczedilip satılabilir.

Haczedilmezlik Hükümlerinin İstisnaları ve Takip Usulü

İcra ve İflas Kanunu'nun 82. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca mesleki eşya, çiftçi malları, süt hayvanları, bağ-bahçe ve besicilik varlıkları ile borçlunun haline münasip evine ilişkin haczedilmezlik istisnası, takibe konu borcun bu eşya bedelinden doğmaması haline münhasırdır. Bu düzenlemede Türk Medenî Kanunu'nun 807. maddesi hükmü de saklı tutulmuştur.

İcra ve İflas Kanunu'nun 82. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca icra memuru, haczi talep edilen mal veya hakların haczinin caiz olup olmadığını değerlendirerek talebin kabulüne veya reddine karar verir. Kanunun 83/a maddesi gereğince, haczedilemez olarak düzenlenen mal ve hakların haczolunabileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar geçerli değildir.

Hayvan hacizlerinde, anaları tarafından beslenme ve bakılmaya muhtaç olan yavrular analarından, analar da yavrularından ayrı haczedilemez. Taşınmaz rehni ipotek akit tablosunda sayılı bulunan eklentiler de Türk Medenî Kanunu'nun 777. maddesi hükmü saklı kalmak üzere taşınmazdan ayrı olarak haciz konusu yapılamaz.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy