Haciz Kavramı ve Hukuki Niteliği
Haciz, icra hukuku kapsamında alacağın tahsilini güvence altına almak amacıyla borçlunun malvarlığı üzerindeki tasarruf yetkisini sınırlandıran yasal bir cebrî icra işlemidir. 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu hükümlerine dayanan bu süreç, alacaklının yazılı talebi üzerine icra dairesi tarafından yürütülür. Haciz tatbik edildikten sonra borçlu, haczedilen mallar üzerinde satış, devir veya rehin tesis etme gibi tasarruf yetkilerini kaybeder.
Alacaklının talebi doğrultusunda icra memuru, haczi talep edilen mal veya hakların haczinin caiz olup olmadığını 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun 82. maddesi çerçevesinde bizzat değerlendirir. Yapılan bu hukuki değerlendirmenin ardından icra memuru haciz talebinin kabulüne veya reddine karar verir.
2004 sayılı İCRA VE İFLAS KANUNU m. 82Kaynağı aç
Uygulamadaki Haciz Türleri
İcrai haciz, ilamlı veya ilamsız icra takibinin kesinleşmesi üzerine borçlunun mallarının fiilen haczedilerek paraya çevrilmesi ve alacağın tahsil edilmesi sürecini ifade eder. Bu süreçte borçlunun taşınır ve taşınmaz malları ile üçüncü kişilerdeki alacakları cebri icra mekanizmasıyla paraya çevrilme aşamasına getirilir.
Uygulama şekline göre haciz; fiili, kaydi ve muhafazasız olmak üzere farklı usullerle icra edilebilir. Fiili haciz, icra memurunun borçlunun taşınır mallarının bulunduğu yere bizzat giderek malları yerinde tespit etmesi ve düzenlenen tutanakla haczetmesi işlemidir. Kaydi haciz ise fiziksel bir el koyma işlemi gerçekleşmeksizin, tapu sicili, bankalar veya trafik tescil kayıtları gibi resmî sicillere haciz şerhi işlenmesi suretiyle malın devrinin ve işlem görmesinin kısıtlanmasıdır. Muhafazasız haciz yönteminde ise mal üzerine haciz konulmakla birlikte, haczedilen eşya derhâl yediemine kaldırılmaz ve borçlunun zilyetliğinde bırakılır.
İhtiyati Haciz ve Yasal Şartları
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun 257. maddesinin 1. fıkrası uyarınca, rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para borcunun alacaklısı; borçlunun kendi elinde veya üçüncü şahısta bulunan taşınır ve taşınmaz mallarını, alacaklarını ve diğer haklarını ihtiyaten haczettirebilir.
2004 sayılı İCRA VE İFLAS KANUNU m. 257Kaynağı aç
Kural olarak vadesi gelmemiş borçlar için ihtiyati haciz talep edilemez. Ancak borçlunun muayyen bir yerleşim yerinin bulunmaması yahut taahhütlerinden kurtulmak amacıyla mallarını gizlemeye, kaçırmaya, kendisinin kaçmaya hazırlanması, kaçması veya alacaklının haklarını ihlal eden hileli işlemlerde bulunması hâllerinde muaccel olmayan borçlar için de ihtiyati haciz istenebilir. Vadesi gelmemiş bir borç nedeniyle bu gerekçelerle ihtiyati haciz konulması durumunda borç yalnızca borçlu hakkında muacceliyet kazanır.
Kanunen Haczedilemeyen Mal ve Haklar
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun 82. maddesi uyarınca Devlet malları ile özel kanunlarında haczedilemeyeceği açıkça hükme bağlanan mal ve hakların haczi caiz değildir. Bunun yanında öğrenci bursları da kanunen haczedilemeyecek haklar arasında düzenlenmiştir.
Borçlunun ve ailesinin yaşamını asgari düzeyde idame ettirebilmesi için kanun koyucu birtakım korumalar öngörmüştür. Para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi kıymetli şeyler haricinde kalan, borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşyalar ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyaları haczedilemez. Ayrıca borçlunun ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacakları ile çiftçi olan borçluların gelecek mahsulü için zorunlu olan tohumlukları haciz kapsamı dışındadır.
Ekonomik faaliyeti sermayesinden ziyade bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için lüzumlu eşyaları ile borçlu çiftçi ise ailesinin geçimi için zaruri arazi, çift hayvanları, nakil vasıtaları ve ziraat aletleri; çiftçi değilse sanat ve mesleği için gerekli alet, edevat, kitapları ve küçük nakliye erbabının geçim sağladığı nakil vasıtaları haczedilemez. Borçlunun haline münasip evi de hacizden müstesnadır. Ne var ki söz konusu eşyaların ve evin haczedilmezliği borcun bizzat bu malların bedelinden doğmamış olması şartına bağlıdır. Ayrıca meslek eşyalarının veya borçlunun haline münasip evinin kıymetinin fazla olması durumunda, mal haczedilerek satılır ve satış bedelinden borçlunun ihtiyacını karşılayacak haline münasip kısım borçluya bırakılır.
Borç tamamen ödendiğinde haciz kendiliğinden kalkar mı?
Borcun tamamen ödenmesi durumunda haciz işlemi kendiliğinden kalkmaz. Borçlunun, ödeme makbuzunu veya banka dekontunu ilgili icra müdürlüğüne ibraz ederek haczin kaldırılmasını açıkça talep etmesi gerekmektedir.
Ev eşyaları icra yoluyla haczedilebilir mi?
Para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi kıymetli varlıklar dışında kalan; borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile fertlerinin kişisel eşyaları ile ortak kullanımına tahsis edilmiş ev eşyaları haczedilemez.
Öğrenci bursları veya mesleki aletler haczedilebilir mi?
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun 82. maddesi gereğince öğrenci bursları haczedilemez. Benzer biçimde borçlunun bedenî çalışmasına dayanan mesleğini sürdürebilmesi için zorunlu eşyalar da borç bu eşyaların bedelinden doğmadığı müddetçe hacizden korunur; değeri fazla ise borçlunun durumuna uygun bir pay kendisine verilmek üzere satışı yapılabilir.
Borçlunun ikamet ettiği haline münasip ev haczedilebilir mi?
Borçlunun haline münasip evi kural olarak haczedilemez. Ancak borç evin bedelinden doğmuşsa veya evin kıymeti borçlunun haline münasip bir meskenden fazla ise ev haczedilip satılabilir; bu durumda satış bedelinden haline münasip bir mesken edinebilmesi için gereken kısım borçluya bırakılır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy