İcra Hukukunda Davalar Görev Yetki ve Yargılama Usulleri

İcra hukukunda uyuşmazlıklar, icra dairesi işlemlerinin hukuka uygunluğunu denetleyen dar yetkili icra mahkemeleri ile alacağın ve maddi hukukun esasına ilişkin çekişmeleri karara bağlayan genel mahkemeler arasında görev ve yetki kurallarına göre incelenir.

İcra Mahkemesinin Görev Sınırları ve Uygulanan Usul

İcra mahkemesi, genel mahkemelerden farklı olarak dar yetkili bir yargı merciidir; temel görevi icra dairelerinin işlemlerini denetlemek ve basit uyuşmazlıkları belge üzerinden hızla sonuca bağlamaktır. Derinlemesine tahkikat, karmaşık delil incelemesi ve mülkiyet çekişmesi gerektiren iddialar genel mahkemelerin görev alanında değerlendirilir.

İcra mahkemelerinde görülen işlerin önemli bölümü basit yargılama usulüne tabidir. Bu usulde dilekçeler aşaması kısa tutulur, tarafların delillerini dilekçeleriyle birlikte sunması beklenir, duruşma oturumları sınırlandırılır ve hâkim delillerin toplanmasında etkin rol üstlenir.

Hacizde İstihkak İddiası ve Yargılama Kuralları

Haciz esnasında borçlunun zilyetliğinde bulunan malların borçluya ait olduğu yönünde yasal bir karine mevcuttur. Haczedilen mal üzerinde mülkiyet, rehin veya intifa gibi sınırlı ayni hak iddia eden üçüncü kişi bu karineyi çürütmekle yükümlüdür.

Haczi öğrenen borçlu veya üçüncü kişi, öğrenme tarihinden itibaren yedi gün içinde istihkak iddiasında bulunmak zorundadır; bu süre içinde iddia ileri sürülmezse aynı takip dosyasında hak düşer. İddianın yapıldığı veya davanın açıldığı tarihte hak iddia edenle birlikte oturan kişiler ile bu kişilerin iş ortakları haczi öğrenmiş kabul edilir. Borçlu elindeki malı başkasının mülkü veya rehni gösterirse ya da üçüncü kişi hak iddia ederse, icra dairesi durumu tutanağa bağlayarak taraflara bildirir ve alacaklı ile borçluya itirazlarını bildirmeleri için üç günlük mühlet tanır; itiraz edilmemesi halinde istihkak iddiası kabul edilmiş sayılır.

İstihkak davası açılması haciz işlemlerini kendiliğinden durdurmaz. Mahcuz malın satışının önlenmesi için icra mahkemesinden ihtiyati tedbir talep edilmesi ve kural olarak malın değerine göre teminat yatırılması gerekir. İstihkak iddiasında haksız çıkan üçüncü kişi, takibin gecikmesinden kaynaklanan zararları tazmin etmekle yükümlü tutulabileceği gibi, iddianın haczi engellemek kastıyla kötü niyetli ileri sürülmesi durumunda haciz tutarı üzerinden para cezasına mahkûm edilebilir.

İtirazın İptali, Menfi Tespit ve İstirdat Davaları

Ödeme emrine süresinde itiraz eden borçlunun itirazının kaldırılması ve takibin sürdürülmesi amacıyla alacaklı, genel mahkemelerde itirazın iptali davası açabilir. Mahkemenin davayı kabulü halinde borçlunun itirazı iptal edilerek icra takibine devam olunur; ayrıca haksız çıkan borçlu aleyhine takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere icra inkar tazminatına hükmedilir.

Borçlu, icra takibinden önce veya takip sırasında borçlu olmadığını kanıtlamak amacıyla 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 72 uyarınca menfi tespit davası açabilir. İcra takibinden önce açılan menfi tespit davasında mahkeme, talep üzerine alacağın en az yüzde on beşi oranında teminat yatırılması karşılığında takibin durdurulması yönünde ihtiyati tedbir kararı verebilir.

İcra takibinden sonra açılan menfi tespit davasında ise ihtiyati tedbir yoluyla takibin durdurulmasına karar verilemez. Ancak borçlu, gecikmeden doğan muhtemel zararları karşılamak ve alacağın en az yüzde on beşi oranında teminat göstermek suretiyle mahkemeden icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesini isteyebilir. Menfi tespit davası borçlu lehine sonuçlandığında derhal takip durur; kararın kesinleşmesiyle icra işlemleri eski hale getirilir ve takibin haksız ve kötü niyetli olduğu anlaşılırsa alacaklı alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere tazminata mahkûm edilir. Davanın alacaklı lehine sonuçlanıp kesinleşmesi halinde ise tedbir kalkar ve alacaklının gecikme zararı teminattan karşılanarak alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere belirlenir.

Borçlu menfi tespit davasında ihtiyati tedbir kararı almamış ve takip konusu borç icra baskısı altında ödenmişse yargılamaya istirdat davası olarak devam edilir. İtiraz etmediği veya itirazı kaldırıldığı için gerçekte borçlu olmadığı bir meblağı tamamen ödemek zorunda kalan kimse, ödeme tarihinden itibaren bir yıl içinde genel hükümler uyarınca istirdat davası açabilir. Menfi tespit ve istirdat davaları takibi yürüten icra dairesinin bulunduğu yerde veya davalının yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir; davacı istirdat davasında yalnızca paranın ödenmesinin gerekmediğini ispat etmekle yükümlüdür.

İhalenin Feshi Yargılaması ve Haksız Takip Tazminatı

Cebri artırmanın kanuna aykırı yapıldığı iddiasıyla açılan ihalenin feshi talebi, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 134 gereğince ihaleyi yapan icra dairesinin bağlı bulunduğu yerdeki icra mahkemesinde ileri sürülür. Başvurunun görevsiz veya yetkisiz mahkemeye yapılması durumunda mahkeme evrak üzerinden en geç on gün içinde kesin nitelikte görevsizlik veya yetkisizlik kararı vererek dosyayı resen yetkili ve görevli icra mahkemesine gönderir.

İhalenin feshi talebi kural olarak ihale tarihinden itibaren yedi gün içinde yapılır. Satış ilanı tebliğ edilmemişse ya da satılan malın esaslı vasıflarındaki hataya veya ihalede fesada sonradan vakıf olunmuşsa bu süre öğrenme tarihinden başlar; ancak bu süre ihalenin yapıldığına dair kararın elektronik satış portalında ilan edildiği tarihten itibaren bir yılı geçemez. İhalenin feshini şikâyet yolu ile talep eden ilgili, gerçekleşen yolsuzluk neticesinde kendi menfaatlerinin muhtel olduğunu ispata mecburdur.

Satış isteyen alacaklı, borçlu, resmi sicilde kayıtlı ilgililer ve sınırlı ayni hak sahipleri dışında kalan kişilerce yapılan ihalenin feshi talebinde, muhtemel zarara karşılık olmak üzere ihale bedelinin yüzde beşi oranında teminat gösterilmesi şarttır. Teminatın veya yatırılması gereken harcın yatırılmaması veya eksik yatırılması halinde mahkemece tebliğ edilecek muhtırada belirtilen iki haftalık kesin süre içinde eksiklik giderilmezse talep derhal reddedilir. İcra mahkemesi talep tarihinden itibaren yirmi gün içinde duruşma yapar; ancak ihalenin feshi talebinin usulden reddi gereken hâllerde duruşma yapılmadan da karar verilebilir. İcra mahkemesi kanunda sayılan ilgililer dışındakilerce talep edilmesi, bu kişiler bakımından feragat edilmesi veya işin esasına girerek talebin reddine karar verilmesi hallerinde, ihalenin feshini talep edeni ihale bedelinin yüzde onuna kadar para cezasına mahkûm eder.

İhalenin feshi talebinde bulunulması satış bedelinin ödenmesini engellemez; feshin kabulüne karar verilip kesinleştiğinde satış işlemi tamamen ortadan kalkar ve ödenen meblağ ihale alıcısına iade edilir. Ayrıca alacaklının haksız biçimde başlattığı icra takibi veya haksız haciz işlemleri sebebiyle ticari itibarı sarsılan veya malvarlığı zarara uğrayan borçlu, genel mahkemelerde açacağı maddi ve manevi tazminat davasıyla zararının giderilmesini talep edebilir. Zira 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 2 gereğince herkes haklarını kullanırken dürüstlük kuralına uymak zorundadır ve hakkın kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy