Hukukta DNA Testi: Ceza ve Hukuk Davalarında Usul

Türk hukukunda DNA testi, yargılama amacıyla yürütüldüğünde iki farklı kanun çerçevesine girer: ceza davalarında Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK), soybağına ilişkin hukuk davalarında ise Türk Medeni Kanunu (TMK) ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK). Her iki alanda da inceleme bilirkişi aracılığıyla yürütülür; kimin karar vermeye yetkili olduğu, örneklerin nasıl alınacağı ve sonuçların nasıl korunacağı kanunda ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir. Mahkeme dışında kişilerin kendi girişimiyle yaptırdığı testler ise ayrı kurallara tabidir.

Ceza Yargılamasında DNA Testi

CMK m. 78 uyarınca moleküler genetik inceleme; CMK m. 75 ve 76 kapsamında elde edilen örnekler üzerinde yapılabilir. İncelemenin yapılabilmesi için soybağının veya elde edilen bulgunun şüpheli, sanık ya da mağdura ait olup olmadığının tespitinin zorunlu olması şartı aranır. Kanun bu zorunluluk sınırını açıkça belirlemiş ve belirlenen amaçlar dışında başka tespitler yapılmasına yönelik incelemeleri yasaklamıştır. Aynı yasak, kime ait olduğu bilinmeyen beden parçaları üzerinde yapılan incelemelerde de uygulanır.

CMK m. 75/1 gereğince şüpheli veya sanık üzerinde iç beden muayenesi yapılabilmesine ya da vücuttan kan, tükürük, saç, tırnak gibi biyolojik örnekler alınabilmesine Cumhuriyet savcısı veya mağdurun istemi üzerine ya da re'sen hâkim veya mahkeme karar verir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı da bu kararı verebilir; ancak savcının kararı yirmi dört saat içinde hâkim veya mahkemenin onayına sunulmak zorundadır. Hâkim veya mahkeme yirmi dört saat içinde kararını verir; onaylanmayan kararlar hükümsüz kalır ve bu yolla elde edilen deliller kullanılamaz. CMK m. 75/2 uyarınca iç beden muayenesi veya kan ya da benzeri biyolojik örnek alınabilmesi için ayrıca müdahalenin kişinin sağlığına zarar verme tehlikesi bulunmaması da gerekmektedir. Örnek alma ve iç beden muayenesi işleminin bir tabip veya sağlık mesleği mensubu tarafından yapılması zorunludur.

Moleküler genetik inceleme yapılmasına karar verme yetkisi CMK m. 79/1 uyarınca yalnızca hâkime aittir; kararda incelemeyi yapacak bilirkişinin de açıkça gösterilmesi zorunludur. Kararla görevlendirilen bilirkişinin soruşturma veya kovuşturmayı yürüten makamdan teşkilat yapısı itibarıyla bağımsız ayrı bir birime mensup olması gerekir; bilirkişi ayrıca yasak incelemelerin yapılmasını ve yetkisiz üçüncü kişilerin bilgi edinmesini önlemek için gerekli teknik ve teşkilat tedbirlerini almakla yükümlüdür. CMK m. 79/2 uyarınca incelenecek bulgular bilirkişiye ilgilinin adı, soyadı, adresi ve doğum tarihi bildirilmeksizin teslim edilir; bu yolla genetik inceleme sonuçlarının gizliliği korunur.

DNA Testi Yapılamayacak Haller: Suç Türüne Göre Sınır

Ceza muhakemesinde her suç tipi DNA incelemesine zemin oluşturmaz. CMK m. 75/5, üst sınırı iki yıldan daha az hapis cezasını gerektiren suçlarda iç beden muayenesi yapılmasını ve vücuttan biyolojik örnek alınmasını açıkça yasaklamaktadır. Bu sınır hem saç, tükürük, tırnak gibi örnekleri hem de kan ve benzeri biyolojik materyali kapsamaktadır.

DNA Sonuçlarının Gizliliği ve İmhası

CMK m. 80/1 uyarınca m. 75, 76 ve 78 kapsamında alınan örnekler üzerinde yapılan inceleme sonuçları kişisel veri niteliği taşır. Bu sonuçlar başka bir amaçla kullanılamaz; dosya içeriğini öğrenme yetkisine sahip kişiler tarafından dahi üçüncü kişilere verilemez. DNA analiz sonuçlarının hukuka aykırı biçimde kullanılması TCK m. 135'te düzenlenen kişisel verilerin kaydedilmesi suçunun yasal unsurlarını oluşturabilir.

CMK m. 80/2 gereğince elde edilen bilgiler belirli hukuki sonuçların gerçekleşmesi üzerine derhal imha edilir. Kovuşturmaya yer olmadığına dair karara itiraz süresinin dolması, itirazın reddi, beraat kararı veya ceza verilmesine yer olmadığına dair kararın kesinleşmesi bu imhayı tetikleyen hâllerdir. İmha işlemi Cumhuriyet savcısının huzurunda yapılır ve tutanağa geçirilir.

Hukuk Davalarında DNA Testi: Soybağı ve HMK m. 292

Soybağına ilişkin hukuk davalarında HMK m. 292/1, uyuşmazlığın çözümü için zorunlu olması, bilimsel verilere uygun bulunması ve sağlık yönünden tehlike oluşturmaması koşullarının birlikte gerçekleşmesi hâlinde herkesi vücudundan kan veya doku alınmasına katlanmakla yükümlü kılmaktadır. Haklı bir sebep olmaksızın bu yükümlülüğe uyulmaması durumunda hâkim, incelemenin zor kullanılarak yapılmasına karar verir.

Üçüncü kişinin tanıklıktan çekinme hakkına sahip olması, soybağı tespiti amacıyla kan veya doku verme yükümlülüğünden muafiyet sağlamaz; HMK m. 292/2 bu konuyu açıkça düzenlemektedir. Soybağına ilişkin davalarda TMK m. 284/1 uyarınca hâkim maddi olguları re'sen araştırır ve kanıtları serbestçe takdir eder. Davalının hâkimin öngördüğü araştırma ve incelemeye rıza göstermemesi hâlinde ise hâkim, duruma ve koşullara göre bu incelemeden beklenen sonucun davalı aleyhine gerçekleşmiş sayılmasına hükmedebilir; kanun bu konuda hâkime takdir yetkisi tanımaktadır, aleyhine sonuç doğması zorunlu değildir.

Mahkeme Kararı Olmaksızın Yapılan DNA Testleri

Kişilerin kendi isteğiyle yaptıracağı DNA testi, Sağlık Bakanlığı tarafından ruhsat verilmiş özel moleküler genetik laboratuvarlarda yapılabilmektedir. Bu testlerin yapılabilmesi için test uygulanacak kişinin rızası zorunludur; test yapılacak kişinin on sekiz yaşından küçük olması durumunda anne veya babasının yazılı izni de aranmaktadır.

CMK m. 75 Kararlarına İtiraz

CMK m. 75/6 uyarınca bu madde kapsamında hâkim veya mahkeme tarafından verilen kararlara itiraz edilebilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy