Tahkikatın Kapsamı ve Birlikte İncelenme İlkesi
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 143. maddesinin birinci fıkrasına göre, tarafların davada ileri sürdükleri bütün iddia ve savunmalar kural olarak birlikte incelenir. Tahkikat evresi, uyuşmazlığın esasına ilişkin vakıaların ve taraf delillerinin ele alındığı temel yargılama basamağıdır. Kanunun benimsediği bu kural, davanın bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilmesini ve tarafların ileri sürdüğü maddi vakıaların bir arada tartılarak karara bağlanmasını amaçlar.
Kanun gerekçesinde belirtildiği üzere tahkikatın yürütülmesinde hâkim, ön inceleme sırasında öncelikle dava engelleri ile dava şartlarını belirleyecek olguları tahkik eder; davaya devam edilmesi gerekli olursa diğer hususları tahkik ettikten sonra tümünü hep birlikte değerlendirir.
İnceleme Sırasının Belirlenmesi ve Muhakemenin Kısaltılması
Bütün iddia ve savunmaların birlikte incelenmesi asıl kural olmakla birlikte, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 143. maddesinin ikinci fıkrası bu ilkeye istisna tanımaktadır. Hâkim, muhakemeyi basitleştirmek veya yargılama sürecini kısaltmak amacıyla resen ya da taraflardan birinin talebi üzerine tahkikatın her aşamasında iddia veya savunmalardan birinin ya da bir kısmının diğerlerinden önce incelenmesine karar verebilir.
Hâkimin inceleme sırasını belirleme yetkisi, muhakemenin basitleştirilmesi ve yargılama sürecinin kısaltılması amacına dayanır. Tahkikatın her aşamasında iddia veya savunmalardan birinin ya da bir kısmının diğerlerinden önce incelenmesi, usul işlemlerinin gereksiz yere uzamasını önlemeyi ve uyuşmazlığın usul ekonomisine uygun biçimde ele alınmasını hedefler.
Ön İnceleme Aşaması ve Ön İnceleme Tutanağının Bağlayıcılığı
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 137. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, ön inceleme aşaması tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikata geçilemez ve tahkikat için duruşma günü tayin edilemez. Dilekçelerin teatisi süreci bitirilmeden ve ön inceleme duruşması gerçekleştirilmeden davanın tahkikat safhasına taşınması veya hukuki yarar yokluğu gerekçesiyle dahi dosya üzerinden davanın reddine karar verilmesi usul kurallarına aykırılık teşkil eder.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 137Kaynağı aç
Tahkikat evresi, ön inceleme duruşmasında düzenlenen tutanak esas alınarak icra edilir. Uyuşmazlık çözümlenememişse bu tutanak yargılamanın kapsamını ve istikametini tayin eden temel bir yol haritası niteliğindedir. Ön inceleme tutanağında yer almayan hususlar kural olarak tahkikatın konusu yapılamaz; tahkikat sürecinde incelenecek meselelere dair bir tereddüt meydana geldiğinde neyin tahkik edileceği bu tutanak uyarınca belirlenir.
Dilekçeler Aşaması Tamamlanmadan Karar Verilmemesi Kuralı
Yargılama hukukunda tarafların iddia ve savunmalarını karşılıklı olarak ileri sürebilmeleri, hukuki dinlenilme ve adil yargılanma hakkının vazgeçilmez bir unsurudur. Dava dilekçesi davalıya tebliğ edilmeksizin ve dilekçeler teatisi ikmal edilmeksizin dosya üzerinden görevsizlik nedeniyle usulden ret kararı verilmesi savunma hakkına aykırılık oluşturur. Buna karşılık, görevin kamu düzenine ilişkin niteliği sebebiyle dilekçeler tebliğ edilmeden dahi her aşamada dosya üzerinden ret kararı verilebileceği yönünde bir yaklaşım da ileri sürülmektedir.
Benzer şekilde, davalı tarafın yetki ilk itirazını barındıran cevap dilekçesi davacı tarafa tebliğ edilmeden ve tarafa açıklama yapma imkanı sağlanmadan dosya üzerinden yetkisizlik kararı oluşturulması, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 27. maddesinde teminat altına alınan hukuki dinlenilme hakkının ihlali sonucunu doğurur.
Tahkikat İşlemleri, Delillerin Toplanması ve Savunma Hakkı
Ön inceleme safhasında tarafların uyuşmazlık konularında sulh olamamaları halinde, tahkikat aşamasına geçilerek varsa tanık dinlenmesi, keşif yapılması ve bilirkişi incelemesi gibi usul işlemlerinin yerine getirilmesi gerekir. Ön inceleme duruşmasında taraflara delillerini sunmaları amacıyla süre verilmesine karşın, tahkikat işlemleri icra edilmeden aynı gün duruşma celsesi açılarak karar verilmesi savunma hakkını kısıtlar.
Tahkikata başlandıktan sonra tarafların usulüne uygun şekilde gösterdiği deliller toplanmadan, gösterilen tanıklar dinlenmeden ya da dinlenmeme gerekçesi açıklanmadan hüküm kurulamaz. Tarafların iddialarını kanıtlama ve delillerini tartışma hakkı gözetilmeden davanın esastan reddi yoluna gidilmesi hukuki dinlenilme hakkını zedeler.
Basit Yargılama Usulünde Tahkikat ve Duruşma Yapılması
Basit yargılama usulüne tabi davalarda, yargılamanın süratle sonuçlandırılması amacıyla ön inceleme ile tahkikat aşamalarının usul ekonomisi çerçevesinde birleştirilmesi mümkündür. Ancak bu usulde de tarafların gösterdiği deliller eksiksiz biçimde toplanmadan ve değerlendirilmeden uyuşmazlığın karara bağlanması usule aykırıdır.
Basit yargılama usulünde mahkemece evrak üzerinden karar verilmeyip resen delil toplamak suretiyle tahkikat işlemlerine girişilmişse, artık taraflar duruşmaya çağrılmaksızın dosya üzerinden nihai karar verilemez. Resen toplanan delillere karşı taraflara beyanda bulunma ve savunma yapma olanağı tanınması yasal bir zorunluluktur.
Tahkikatın Sona Ermesi ve Sözlü Yargılama Safhası
Yazılı yargılama usulünde tahkikat işlemleri tamamlandıktan sonra, tahkikatı gerektiren bir hususun kalmadığı hallerde Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 184. maddesi uyarınca tahkikatın bittiğinin taraflara tefhim edilmesi gerekir. Tahkikatın bittiği usulünce belirtilmeden ve taraflara tahkikatın geneli hakkında açıklama yapma imkanı tanınmadan karar verilemez.
Mahkemenin tahkikatın bitiminden sonra Kanun'un 186. maddesi uyarınca sözlü yargılama ve hüküm için gün belirleyerek tarafları usulüne uygun biçimde davet etmesi gerekir. Sözlü yargılama oturumunda taraflara son sözleri sorulup dinlendikten sonra hükmün kurulması, adil yargılanma ve hukuki dinlenilme hakkının gereğidir.
Tahkikat aşamasında ön inceleme tutanağında bulunmayan hususlar incelenebilir mi?
Ön inceleme tutanağında yer almayan hususlar kural olarak tahkikatın konusu yapılamaz. Tahkikat aşaması bu tutanak esas alınarak yürütülür ve uyuşmazlığın sınırlarına ilişkin herhangi bir tereddüt doğduğunda ön inceleme tutanağındaki kayıtlar dikkate alınır.
Hâkim iddia ve savunmaların inceleme sırasını kendiliğinden değiştirebilir mi?
Hâkim, yargılamayı basitleştirmek veya süreci kısaltmak amacıyla resen ya da taraflardan birinin talebi üzerine tahkikatın her aşamasında iddia veya savunmalardan birinin ya da bir kısmının diğerlerinden önce incelenmesine karar verebilir.
Tahkikatta tarafların delilleri toplanmadan dosya üzerinden karar verilebilir mi?
Tahkikat safhasına geçildikten sonra tarafların usulüne uygun gösterdiği deliller toplanmadan, tanıklar dinlenmeden veya dinlenmeme gerekçesi kararda açıklanmadan dosya üzerinden davanın esastan reddine karar verilemez.
Tahkikatın sona erdiği bildirilmeden sözlü yargılamaya geçilerek hüküm kurulabilir mi?
Tahkikatın bittiği taraflara tefhim edilmeden, tahkikatın tamamı hakkında açıklama hakkı tanınmadan ve sözlü yargılama için usulünce gün verilip taraflar davet edilmeden hüküm kurulması kanuna aykırıdır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy