Türkiye’de Hayvanları Koruma Kanunu ve Cezai Yaptırımlar

Türkiye'de hayvanların korunması 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu çerçevesinde düzenlenmektedir. 2004 yılında yürürlüğe giren bu kanun, hayvanları canlı varlıklar olarak kabul etmiş ve onların korunmasına yönelik kapsamlı bir hukuki çerçeve kurmuştur.

Cezai Yaptırım Öngören Suç Tipleri

5199 sayılı Kanun'un 28/A maddesi, hayvanlara yönelik ağır eylemleri suç olarak düzenlemiştir. Nesli yok olma tehlikesi altındaki bir hayvanı öldürmek bir yıldan beş yıla kadar hapis cezasını gerektirmektedir; bir hayvan neslini yok eden kişi ise beş yıldan on yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.

Kanun'un 12. maddesi kapsamındaki hayvan kesimleri ile 13. maddenin birinci fıkrasında belirtilen haller dışında bir ev hayvanını veya evcil hayvanı kasten öldürmek altı aydan dört yıla kadar hapis cezasını gerektirmektedir. Öldürme suçunun konusunu oluşturan ev hayvanı ve evcil hayvan kavramları Kanun'un 3. maddesindeki tanımlar esas alınarak belirlenmektedir.

Hayvanlara cinsel saldırıda bulunan veya tecavüz eden kişi altı aydan üç yıla kadar hapis ve yüz günden az olmamak üzere adli para cezasıyla cezalandırılır. Ev hayvanına veya evcil hayvana işkence eden ya da acımasız ve zalimce muamelede bulunan kişi de 14. maddenin birinci fıkrasının (m) bendindeki yasağa aykırı davranmış olmak koşuluyla altı aydan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.

Hayvanları dövüştürmek üç aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılmaktadır; bu suç tipi 28/A'nın beşinci fıkrasında, 11. maddenin ikinci fıkrasının ikinci cümlesindeki istisna saklı tutularak düzenlenmiştir.

Cezayı Artıran Haller

28/A kapsamındaki suçların birden fazla hayvana karşı aynı anda işlenmesi durumunda verilecek ceza yarı oranında artırılır. Aynı suçların veteriner hekim, veteriner sağlık teknisyeni, hayvan koruma gönüllüsü, hayvan koruma derneği veya vakfı üyeleri ya da hayvanlara bakmak yahut onları korumakla görevlendirilen kişiler tarafından işlenmesi de cezanın yarı oranında artırılmasına yol açmaktadır.

5199 sayılı Kanun'un 28. maddesi kapsamındaki kabahatler için öngörülen idari para cezaları ise veteriner hekim, veteriner sağlık teknisyeni, hayvan koruma gönüllüsü, hayvan koruma derneği veya vakfı üyeleri ya da hayvanlara bakmak veya onları korumakla görevlendirilen kişiler tarafından işlenmesi durumunda iki kat artırılarak uygulanır.

Soruşturmanın Başlaması: Muhakeme Şartı ve İstisnalar

28/A'daki suçların soruşturulması, kural olarak Tarım ve Orman Bakanlığı'nın il veya ilçe müdürlüklerinin Cumhuriyet başsavcılığına yazılı başvuruda bulunmasına bağlıdır; bu başvuru muhakeme şartı niteliğindedir ve başvuru yapılmadan soruşturma yürütülemez. Suçüstü halinde soruşturma genel hükümlere göre yapılır.

28/A'nın ikinci, üçüncü, dördüncü ve beşinci fıkralarında belirtilen suçların başka bir kişi tarafından sahipli bir hayvana karşı işlenmesi halinde hayvan sahibinin şikayeti üzerine de soruşturma yapılır.

El Konulan Hayvanlara Uygulama

28/A kapsamındaki suçlara konu olan ve Kanun'un 24. maddesi uyarınca el konulan kedi ve köpekler ile Bakanlıkça uygun görülen diğer hayvanlar koruma altına alınarak bakımevi bulunan en yakın belediye tarafından hayvan bakımevine götürülür.

Hayvanların Eğitimi ve Dövüştürülmesi Yasağı

5199 sayılı Kanun'un 11. maddesi uyarınca hayvanlar, doğal kapasitesini veya gücünü aşacak biçimde ya da yaralanmalarına, gereksiz acı çekmelerine veya kötü alışkanlıklara yönelmelerine neden olacak yöntemlerle eğitilemez. Hayvanları başka bir canlı hayvanla dövüştürmek de aynı maddede açıkça yasaklanmıştır.

Folklorik amaçla düzenlenen, şiddet içermeyen geleneksel gösteriler bu yasağın istisnasını oluşturmaktadır. Bu tür gösterilerin yapılabilmesi Bakanlığın uygun görüşünün alınmasına ve il hayvanları koruma kurulundan izin çıkarılmasına bağlıdır; her iki koşulun birlikte sağlanması gerekmektedir.

Hayvan Kesimi: Genel Kurallar ve Dini Amaçlı Kesim

Kanun'un 12. maddesi uyarınca hayvan kesimi; dini kuralların gerektirdiği özel koşullar dikkate alınarak hayvanı korkutmadan, ürkütmeden, en az acı verecek şekilde, hijyenik kurallara uyularak ve usulüne uygun olarak bir anda yapılmak zorundadır. Kesimin ehliyetli kişilerce gerçekleştirilmesi de bu çerçevede güvence altına alınmıştır. Dini amaçla kurban kesmek isteyenler için kesim yerleri, ehliyetli kesimciler ve ilgili diğer hususların Diyanet İşleri Başkanlığı'nın bağlı olduğu Bakanlıkça çıkarılacak bir yönetmelikle belirlenmesi öngörülmüştür.

Sahipsiz Köpekler, Bakımevi Uygulaması ve Belediye Yükümlülükleri

Büyükşehir belediyeleri, il belediyeleri ve nüfusu yirmi beş bini aşan büyükşehir ilçe belediyeleri ile diğer belediyeler, sahipsiz, güçten düşmüş veya tehlike arz eden hayvanların korunması, bakımı ve rehabilitasyonu amacıyla hayvan bakımevleri kurmakla yükümlüdür. Rehabilitasyon süreci tamamlanan hayvanların bakımevine getiren belediye tarafından öncelikle alındıkları ortama bırakılması esas tutulmuş; rehabilite edilmemiş sahipsiz köpeklerin ise belediyelerce kısırlaştırılarak veri tabanına kaydedilmesi öngörülmüştür.

Bakımevi kurma yükümlülüğü için kanunda süre öngörülmüştür: büyükşehir belediyeleri, il belediyeleri ve nüfusu yetmiş beş bini aşan belediyeler 31/12/2022, diğer belediyeler ise 31/12/2024 tarihine kadar bu bakımevlerini kurmakla yükümlüdür.

Bakımevine alınan köpeklerden insan ve hayvanların hayatı ile sağlığı için tehlike oluşturup olumsuz davranışları kontrol edilemeyen, bulaşıcı veya tedavi edilemeyen hastalığı bulunan ya da sahiplenilmesi yasak olanlara 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu'nun 9. maddesinin üçüncü fıkrasında belirtilen tedbir uygulanmaktadır. Aynı maddede yerel yönetimlere, sahipsiz köpeklere ilişkin iş ve işlemlerde Ev Hayvanlarının Korunmasına Dair Avrupa Sözleşmesi kapsamında gerekli idari tedbirleri alma yetkisi de tanınmıştır.

Hayvanların Öldürülmesine İlişkin Kurallar

Kanun'un 13. maddesi, yavrulama, gebelik ve süt anneliği dönemlerinde hayvanların öldürülmesini belirli koşullarla sınırlandırmaktadır. Kanuni istisnalar, tıbbi ve bilimsel gerekçeler ile gıda amaçlı olmayan ve insan ile çevre sağlığına yönelen önlenemez tehditler bulunan acil durumlar dışında bu dönemlerde hayvanlar öldürülemez. Öldürme işleminden sorumlu kişi ve kuruluşlar, hayvanın kesin olarak öldüğünden emin olunduktan sonra ölüsünü usulüne uygun olarak bertaraf etmek veya ettirmekle yükümlüdür. Öldürme ve ötanaziye ilişkin esas ve usuller Bakanlıkça çıkarılacak bir yönetmelikle belirlenmesi öngörülmüştür.

Hayvana Ötenazi Yapılması

5996 sayılı Kanun'un 9. maddesi uyarınca hayvanlara ötenazi yapmak kural olarak yasaktır. Ancak şu üç halde veteriner hekim tarafından ötenazi yapılmasına karar verilebilir: hayvana acı ve ıstırap çektiren ya da iyileşme durumu bulunmayan hastalık halleri; akut bulaşıcı bir hayvan hastalığının önlenmesi ya da eradikasyonu amacıyla veya insan sağlığı için risk oluşturan durumlar; davranışları insan ve hayvanların hayatı ile sağlığı için tehlike teşkil eden ve olumsuz davranışları kontrol edilemeyen durumlar. Kanun'daki 'karar verilebilir' ifadesi zorunlu bir sonucu değil bir yetkiyi ortaya koymaktadır. Ötenazi işlemi veteriner hekim tarafından veya veteriner hekim gözetiminde yapılır.

Hayvan Sahiplerinin ve Bakımdan Sorumlu Kişilerin Yükümlülükleri

5996 sayılı Kanun'un 9. maddesi uyarınca hayvan sahipleri veya bakımından sorumlu kişiler, hayvan refahının sağlanması amacıyla hayvanların barınma, bakım, beslenme, sağlık ve diğer ihtiyaçlarını karşılamak ve sorumluluklarındaki hayvanların insan, hayvan ile çevre sağlığı üzerinde oluşturabilecekleri olumsuz etkilere karşı gerekli önlemleri almakla yükümlüdür. Hayvanların kesimi ve hastalık kontrolü amacıyla itlafı da hayvanlarda heyecan, acı ve ıstırap oluşturmadan, uygun araçlar kullanılarak yerine getirilmek zorundadır.

Hayvanların barınma, nakil, kesim öncesi ve kesimi sırasındaki hayvan refahı esasları Bakanlıkça belirlenmekte olup hayvan kesimlerinin Bakanlıktan onaylı kesim yerlerinde yapılması zorunludur. Maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar da Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle düzenlenmesi öngörülmüştür.

Sirk ve Yunus Parklarına Getirilen Yasak

Kanun'a eklenen Ek Madde 2 uyarınca, ilgili düzenlemenin yürürlüğe girdiği tarihten sonra hayvanların kullanıldığı kara ve su sirkleri ile yunus parklarının kurulması yasaklanmıştır. Yürürlük tarihinden önce faaliyette olan mevcut işletmeler kapasite artırımına gidemez, yeni şube açamaz, üretim yapamaz, Bakanlığın izni olmadan işletme hakkını devredemez ve on yılın sonunda faaliyetine son vermek zorundadır. Bu işletmelerin hayvanların etolojisine uygun olarak faaliyet göstermesini sağlayacak kriterler, Ek Madde 2'nin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren altı ay içinde Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirlenecektir.

Ev Hayvanı Satış Yerlerinde Kedi ve Köpek Yasağı

Ev hayvanı satış yerlerinde kedi ve köpek bulundurulması yasaklanmıştır; ancak Bakanlıkça izin verilen üretim yerlerindeki kedi ve köpeklerin satışı bu yerlerde yapılabilir. Bu hüküm 7332 sayılı Kanun'un yayımından bir yıl sonra yürürlüğe girmiştir.

Hayvan Deneyleri

5199 sayılı Kanun'un 9. maddesi uyarınca hayvanlar, bilimsel olmayan teşhis, tedavi ve deneylerde kullanılamaz. Tıbbi ve bilimsel deneylerin hayvanları koruyacak şekilde yapılması ve deneylerde kullanılacak hayvanların uygun biçimde bakılıp barındırılması esastır. Başkaca bir seçenek olmaması halinde hayvanlar bilimsel çalışmalarda deney hayvanı olarak kullanılabilir. Hayvan deneyi yapan kurum ve kuruluşlarda deneylerin yapılmasına, bünyelerinde kurulmuş veya kurulacak etik kurullar aracılığıyla izin verilir. Deney hayvanlarının yetiştirilmesi, beslenmesi, barındırılması, bakılması ve ilgili işletmelerin tescilinden personel niteliklerine kadar uyulacak esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirlenir.

Yaban Hayvanları ve Avcılık

Yaban hayvanlarının korunması ve avcılığın belirli kurallar çerçevesinde yapılması 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu kapsamında düzenlenmektedir.

Sık Sorulan Sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy