Hayati tehlikede işin durdurulması ve çalışan hakları

Ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaşan çalışan, kurul bulunan işyerinde kurula, kurul bulunmayan işyerinde işverene başvurarak tehlikenin saptanmasını ve gerekli tedbirlere karar verilmesini isteyebilir. Tehlike önlenemeyecek durumdaysa, bu başvuruyu beklemeden işyerini veya tehlikeli bölümü bırakıp belirlenen güvenli yere gidebilir.

Kurula veya işverene başvuru

Başvuru bir talep hakkıdır. Kurul varsa gecikmeden toplanır; kurul yoksa işveren kararını bekletmeden verir. Olay tutanağa bağlanır ve karar hem çalışana hem çalışan temsilcisine yazıyla duyurulur. Kararın içeriği ve alınacak tedbirin yeterli sayılıp sayılmayacağı bu düzenlemede ayrıca tanımlanmamıştır.

Kurul ya da işveren taleple aynı yönde karar verirse çalışan, gereken tedbirler uygulanana kadar çalışmayı bırakabilir. Bu süreye ait ücret ile kanunlardan ve iş sözleşmesinden doğan diğer haklar korunur. Ücretin tutarı ve ödeme yöntemi bu hükümde gösterilmemiştir.

Önlenemeyen tehlikede ayrılma

Ayrılma imkânı, ciddi ve yakın tehlikenin önlenemez olmasına bağlıdır. Bu şart gerçekleşirse çalışan, birinci fıkradaki başvuru sırasını izlemek zorunda kalmadan işyerinden veya tehlikeli bölgeden çıkar ve belirlenen güvenli yere gider. Bu davranış yüzünden hakları daraltılamaz. Tehlikenin önlenemez sayılmasında kimin hangi ölçüyü kullanacağı aynı hükümde açıklanmamıştır.

Tedbir alınmaması ve bildirimsiz fesih

İş sözleşmesiyle çalışan kişi, gerekli tedbirleri istemesine rağmen bunlar alınmamışsa sözleşmesini bağlı olduğu kanun hükümlerine göre feshedebilir. Toplu sözleşme veya toplu iş sözleşmesiyle çalışan kamu personeli, bu madde uyarınca çalışmadığı dönemde fiilen çalışmış sayılır.

4857 sayılı İş Kanunu’nun 24. maddesi, süresi belirli olan veya olmayan sözleşmelerde, maddede yazılı hâllerden biri varsa bildirimin beklenmesine veya sürenin dolmasına gerek bırakmadan feshe izin verir. Hakkın kapsamı bu yazılı hâllerle sınırlıdır.

Sözleşmenin konusu olan iş, işin niteliğinden kaynaklanan bir nedenle işçinin sağlığı veya yaşayışı bakımından tehlikeliyse bu durum, sağlık sebebiyle bildirimsiz fesih hâllerinden biridir. Hüküm, tehlikeyi işin niteliğinden doğan sebebe bağlar.

İşçinin çalıştığı işyerinde, işi bir haftadan uzun süre durdurmayı gerektiren zorlayıcı sebepler ortaya çıkarsa işçi, sürenin bitmesini veya bildirim süresini beklemeden sözleşmeyi feshedebilir.

İş durdurulduğunda 13. madde

6331 sayılı Kanun’un 25. maddesi uyarınca işyerinde iş durdurulmuşsa, aynı Kanun’un 13. maddesindeki hükümler uygulanmaz.

Hayati tehlikede işin durdurulması

İşyerindeki bina ve eklentilerde, çalışma yöntem ve biçimlerinde ya da iş ekipmanlarında çalışanlar için hayati tehlike oluşturan bir husus saptandığında, tehlike giderilene kadar işyerinin bir bölümünde veya bütününde iş durdurulur. Durdurmanın alanı, tehlikenin niteliği ile bundan doğabilecek riskin etkileyebileceği yer ve çalışanlar gözetilerek belirlenir.

Ayrıca çok tehlikeli sınıftaki maden, metal ve yapı işleri ile tehlikeli kimyasallarla çalışılan veya büyük endüstriyel kazaların olabileceği işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılmamışsa iş durdurulur. Bu sonuç, hükümde sayılan işyeri türleriyle sınırlıdır.

İş sağlığı ve güvenliği teftişine yetkili üç iş müfettişinden oluşan heyet, yetkili iş müfettişinin tespiti üzerine inceleme yapar ve tespit tarihinden başlayarak iki gün içinde işi durdurmaya karar verebilir. Düzenleme her tespitin durdurmayla sonuçlanacağını söylemez.

Saptanan husus acil müdahale gerektiriyorsa tespiti yapan iş müfettişi, heyet karar verene kadar geçerli olmak üzere işi durdurur.

Durdurma kararı, bir gün içinde ilgili mülki idare amirine ve işyeri dosyasının bulunduğu Çalışma ve İş Kurumu il müdürlüğüne gönderilir. Mülki idare amiri kararı kolluk aracılığıyla yirmi dört saat içinde uygular. Acil müdahale gerektiren tespitte uygulama aynı gün yapılır.

İşveren, durdurma kararının yerine getirildiği tarihten itibaren altı iş günü içinde yetkili iş mahkemesine itiraz edebilir. Süre, kararın verildiği günden değil uygulandığı günden işler. İtiraz durdurmayı askıya almaz. Mahkeme itirazı öncelikle ele alır, altı iş günü içinde karara bağlar ve bu karar kesindir.

İşveren, durdurmayı gerektiren hususların giderildiğini Bakanlığa yazıyla bildirirse talep, işyerinde en geç yedi gün içinde yapılacak incelemeyle sonuçlandırılır. İncelemenin hangi kararla biteceği bu fıkrada ayrıca gösterilmemiştir.

İşveren, durdurma nedeniyle işsiz kalan çalışanlara ücretlerini ödemek veya ücrette azalma olmaksızın mesleklerine ya da durumlarına uygun başka bir iş vermekle yükümlüdür. Yükümlülük, durdurma yüzünden işsiz kalan çalışanlarla sınırlıdır.

Çok tehlikeli sınıfta olup ihale ile alınan işlerde, teknolojik gelişme, işgücü kapasitesi veya üretim yöntemlerindeki yenilik gibi unsurlar sağlanmadan plan ve programlara aykırı üretim zorlaması nedeniyle hayati tehlike doğuran çalışma biçimleri de durdurma sebebi sayılır.

Durdurulan işlerde izinsiz çalışma yaptıran işveren veya işveren vekiline üç yıldan beş yıla kadar hapis cezası verilir.

İş kazasının kapsamı

5510 sayılı Kanun’un 13. maddesine göre iş kazası, sayılan hâllerden birinde meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır. Bu hâller; sigortalının işyerinde bulunması, işveren tarafından yürütülen iş veya kendi adına bağımsız çalışanın yürüttüğü iş, bir işverene bağlı sigortalının görevle başka yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmadan geçen zamanlar, 4. maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamındaki emziren kadın sigortalının çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlar ve sigortalıların işverence sağlanan taşıtla işin yapıldığı yere gidip gelmesidir.

Bildirim ve soruşturma

4. maddenin birinci fıkrasının (a) bendi ile 5. madde kapsamındaki sigortalılar bakımından iş kazasını, onları çalıştıran işveren bildirir. Bildirim, olay yerinin yetkili kolluğuna derhâl ve Kuruma en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde yapılır. Kaza işverenin kontrolü dışındaki yerde olmuşsa (a) bendindeki süre, kazanın öğrenildiği tarihten başlar.

4. maddenin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamındaki sigortalı bildirimi kendisi yapar. Süre, bir ayı aşmamak koşuluyla rahatsızlığın bildirime engel olmadığı günden sonra üç iş günüdür.

İş kazası ve meslek hastalığı, iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesiyle doğrudan veya taahhütlü postayla Kuruma bildirilmek zorundadır. Bildirgenin biçimi, içeriği ve verilme usulü Kurumca çıkarılacak yönetmeliğe bırakılmıştır.

Bildirilen olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağına karar verebilmek için gerektiğinde Kurumun denetim ve kontrolle yetkilendirilen memurlarınca veya Bakanlık iş müfettişlerince soruşturma yapılabilir.

Soruşturma sonunda yazılı bildirimin gerçeğe uymadığı ve olayın iş kazası olmadığı anlaşılırsa, bu olay için yersiz yapılan ödemeler ödeme tarihinden itibaren gerçeğe aykırı bildirimde bulunanlardan 96. maddeye göre tahsil edilir.

Taksirle ölüme neden olma

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 85. maddesinin birinci fıkrasına göre, taksirle bir insanın ölümüne neden olan kişi iki yıldan altı yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Madde, işveren sıfatı için ayrı bir şart öngörmez.

Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre fiil birden fazla insanın ölümüne ya da bir veya birden fazla kişinin ölümüyle birlikte bir veya birden fazla kişinin yaralanmasına yol açmışsa ceza iki yıldan on beş yıla kadardır. Bu aralık, birinci fıkradaki cezadan ayrıdır.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy