Haksız Tahrik Kavramı ve Hukuki Niteliği
Haksız tahrik, failin önceden suç işleme kararı bulunmaksızın, dışarıdan gelen haksız bir fiilin doğurduğu öfke veya elemin etkisiyle psikolojik bir karışıklık yaşayarak suç işlemeye yönelmesidir. Bu halde fail, dışsal bir haksız eylemin oluşturduğu ruh halinin tesiriyle hareket eder.
Haksız tahrik bir hukuka uygunluk sebebi değildir; işlenen eylemin hukuka aykırılığını ortadan kaldırmaz. Failin kusur yeteneğini azaltan ve bu sebeple cezada indirim yapılmasını gerektiren kişisel bir ceza sorumluluğunu azaltan nedendir.
Ceza İndirim Oranları ve Kanuni Düzenleme
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 29. maddesi uyarınca haksız bir fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işleyen kimseye verilecek ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası yerine onsekiz yıldan yirmidört yıla kadar, müebbet hapis cezası yerine ise oniki yıldan onsekiz yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Bu yaptırımların dışındaki diğer hallerde mahkemece belirlenecek cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 29Kaynağı aç
Haksız Tahrikin Oluşma Şartları ve Eylemin Niteliği
Tahrik hükümlerinin uygulanabilmesi için faili etkileyen eylemin haksız, diğer bir deyişle hukuka aykırı olması yeterlidir. Tahrike zemin hazırlayan bu hareketin ayrıca müstakil bir suç teşkil etmesi gerekmemektedir.
Tahrike yol açan eylem icrai bir hareketle ortaya çıkabileceği gibi ihmali bir davranışla da gerçekleşebilir. Aynı şekilde söz konusu fiil kasıtlı bir eylemden kaynaklanabileceği gibi taksirli bir hareket sonucu da meydana gelmiş olabilir.
Hakkın kötüye kullanılması niteliğini taşımayan yasal bir hakkın icrası, karşı tarafta hiddet veya şiddetli elem oluştursa dahi hukukun izin verdiği sınırlar dahilinde kaldığından haksız tahrik hükümlerine dayanak yapılamaz.
Tahrike yol açan fiilin mutlaka failin huzurunda gerçekleşmesi zorunlu değildir. Eylemin objektif olarak vuku bulması ve failin bu durumdan sonradan haberdar olarak hiddet ya da şiddetli eleme kapılması indirimden yararlanabilmesi için yeterlidir.
Tahrik edici hareketi gerçekleştiren kişinin yaş küçüklüğü veya akıl hastalığı gibi ceza sorumluluğunu kaldıran ya da azaltan hallere sahip olması eylemin haksızlık niteliğini ortadan kaldırmaz. Dolayısıyla bu kişilerin eylemlerine tepki olarak suç işleyen fail de haksız tahrik indiriminden faydalanabilir.
Tepki Fiilinin Yöneldiği Kişi ve Kusursuz Hata Halleri
Fail, haksız fiilin meydana getirdiği ruh halinin neticesinde hareket ettiğinden, tepki suçunun muhatabının haksız eylemi gerçekleştiren kimse olması aranır. Bununla beraber tepki hareketinin tahrik edenin şahsına yönelmesi şart olmayıp, bu kimsenin malvarlığına zarar verilmesi halinde de şart gerçekleşmiş sayılır.
Failin kendi kusuru bulunmaksızın bir hata veya aksaklık neticesinde tepki eylemini tahrik eden yerine başka bir kimseye ya da bu kimsenin malına yöneltmesi durumunda, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 30. maddesinin 3. fıkrası tatbik edilir. Ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenlere ait şartların varlığında kaçınılmaz bir hataya düşen kimse bu hatasından yararlanacağı için, fail hakkında haksız tahrik hükümleri uygulanır.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 30Kaynağı aç
İlk Haksız Hareketi Başlatan Tarafın Durumu
Haksız eylem oluşturan ilk hareketi gerçekleştiren kişi, muhatabının gösterdiği benzer nitelikteki karşı tepkiye karşı kural olarak haksız tahrik savunması ileri süremez. Ancak karşı tarafça gösterilen haksız tepki aşırı derecede orantısız ve ağır bir mahiyet arz ediyorsa, başlangıçtaki haksız fiili gerçekleştiren kimsenin de haksız tahrik hükümlerinden yararlanabilmesi mümkün hale gelir.
İştirak ve Birden Fazla Suç Halinde Tahrik
Haksız tahrik failin şahsına bağlı bir ceza indirimi nedenidir. Bu sebeple birden fazla kişinin suça iştirak etmesi durumunda, ortaklık sıfat ve şekline bakılmaksızın tahrik indirimi yalnızca bizzat tahrike uğrayan ortak hakkında uygulanır ve diğer suç ortaklarına sirayet etmez.
Tahrik altındaki failin birden fazla bağımsız suç işlemesi halinde haksız tahrik indirimi her bir fiil yönünden ayrı ayrı değerlendirilir. Buna karşılık mağdur faili birden çok haksız hareketiyle tahrik etmiş olsa dahi, gerçekleşen bu birden fazla haksız eylem için fail hakkında tahrik indirimi her hareket için ayrı değil, yalnızca tek bir kez uygulanır.
Meşru Savunma ile Haksız Tahrik Arasındaki Farklar
Meşru savunma bir hukuka uygunluk sebebi niteliğindedir ve gerçekleştiği takdirde işlenen eylem suç teşkil etmez, faile hiçbir ceza verilmez. Haksız tahrik ise eylemin hukuka aykırılığını devam ettiren, sadece failin kusurluluğunu azaltan kişisel bir indirim sebebidir. Hukuki nitelikleri ve yasal unsurları bütünüyle farklı olduğundan, bir olayda her iki kurumun aynı fiil yönünden birleşmesi mümkün değildir.
Suç Tipleri ve Saik Açısından Yargısal Uygulama
Yargı kararlarında cinsel suçlar, yağma, 6136 sayılı Kanun'a muhalefet suçları, korku ve panik yaratacak biçimde ateş etme ile zimmet, rüşvet, irtikap ve hırsızlık gibi malvarlığına yönelik suçlar bakımından haksız tahrik hükümlerinin uygulanmayacağı ifade edilmektedir. Buna karşın öğretide, kanunda suç tipleri bakımından açık bir sınırlama öngörülmediği yönünde karşıt görüşler de bulunmaktadır.
Yargısal uygulamada tasarlama ile haksız tahrikin bir arada uygulanabileceği kabul edilmektedir. Buna karşın kan gütme veya töre saikiyle işlenen kasten öldürme fiillerinde haksız tahrik hükümlerinin uygulanması kabul görmemektedir.
Hakaret Suçunda Özel Tahrik Düzenlemeleri
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 129. maddesi hakaret suçuna özgü haksız tahrik hallerini düzenlemektedir. Kanunun 129. maddesinin 1. fıkrasına göre hakaret suçunun haksız bir fiile tepki olarak işlenmesi durumunda, faile verilecek ceza üçte birine kadar indirilebileceği gibi ceza vermekten bütünüyle vazgeçilebilir.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 129Kaynağı aç
5237 sayılı Kanun'un 129. maddesinin 2. fıkrası gereğince hakaret suçunun kasten yaralama suçuna tepki olarak gerçekleştirilmesi halinde, fail hakkında herhangi bir cezaya hükmolunmaz.
Hakaret suçunun karşılıklı biçimde işlenmesi durumunda ise aynı maddenin 3. fıkrası uyarınca somut durumun özellikleri gözetilerek taraflardan biri veya her ikisi hakkında cezada üçte bir oranına kadar indirime gidilebileceği gibi yargılama neticesinde faillere ceza tayin edilmeyebilir.
Haksız tahrik ceza indirim oranları ne kadardır?
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 29. maddesine göre ağırlaştırılmış müebbet yerine onsekiz yıldan yirmidört yıla, müebbet hapis yerine oniki yıldan onsekiz yıla kadar hapis cezası verilir; diğer suçlarda ise temel cezada dörtte birden dörtte üçe kadar indirim yapılır.
Tahrike sebep olan eylemin suç teşkil etmesi zorunlu mudur?
Hayır, tahrik oluşturan fiilin hukuka aykırı olması yeterli olup ayrıca kanunlarda bağımsız bir suç olarak düzenlenmiş olması gerekmez.
Tahrik oluşturan eylem taksirle meydana gelebilir mi?
Evet, tahrik edici eylem kasıtlı bir hareket sonucu ortaya çıkabileceği gibi taksirli bir hareket veya ihmali bir davranış neticesinde de gerçekleşebilir.
Haksız tahrik indirimi diğer suç ortaklarına uygulanır mı?
Hayır, haksız tahrik kişisel bir kusurluluk indirimi nedeni olduğundan iştirak halinde işlenen fiillerde ortakların katılım şekline bakılmaksızın yalnızca bizzat tahrike maruz kalan fail hakkında uygulanır.
Meşru savunma ile haksız tahrik aynı olayda birleşebilir mi?
Hayır, meşru savunma fiili bütünüyle hukuka uygun hale getirerek ceza verilmesini engellerken haksız tahrik yalnızca kusuru azaltan bir ceza indirimi sebebi olduğundan aynı eylemde birlikte uygulanamaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy