Haksız Tahrikin Hukuki Niteliği
Haksız tahrik, ceza hukukunda kusurluluğu etkileyen nedenler arasında yer alır. Failin suç işleme iradesini etkileyen haksız fiilin meydana getirdiği öfke ya da şiddetli elem hali, fiilin suç olma vasfını ortadan kaldırmaz; ancak failin cezai sorumluluğunun hafifletilmesini ve hükmolunan cezada indirim yapılmasını sağlar.
Ceza İndirim Oranları ve Uygulama Sınırları
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 29. maddesi gereğince, haksız bir eylemin uyandırdığı hiddet veya şiddetli elemin tesiriyle suç işleyen kimse hakkında yaptırım indirimi uygulanır. Kanun koyucu bu kapsamda, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası yerine onsekiz yıldan yirmidört yıla kadar, müebbet hapis cezası yerine ise oniki yıldan onsekiz yıla kadar hapis cezası öngörmüştür. Diğer cezaların söz konusu olduğu durumlarda ise verilecek cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 29Kaynağı aç
şiddetli elemin etkisi altında suç işleyen kimseye, ağırlaştırılmış müebbet
hapis cezası yerine onsekiz yıldan yirmidört yıla ve müebbet hapis cezası
yerine oniki yıldan onsekiz yıla kadar hapis cezası verilir. Diğer hallerde
verilecek cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir.
Hata
Haksız Tahrikin Uygulanma Koşulları
Haksız tahrik hükümlerinin devreye girebilmesi için faili etkileyen eylemin hukuka aykırı olması, fail üzerinde şiddetli bir elem veya öfke doğurmaya elverişli nitelik taşıması ve genellikle mağdur tarafından gerçekleştirilmiş bulunması aranır. Bununla birlikte işlenen suç ile maruz kalınan haksız eylemin ortaya çıkardığı psikolojik durum arasında nedensellik bağı bulunmalıdır.
Failin haksız eylem sonrasında soğukkanlı bir şekilde plan kurması, olayın üzerinden uzun bir zaman geçmesi veya failin eylemin yarattığı ruhi tesirden kurtulmuş olması hallerinde tahrik indirimi uygulanmaz. Eylemin önceden tasarlanarak yahut plan dahilinde gerçekleştirilmesi, failin soğukkanlı davrandığını ve tahrikin oluşturduğu ani öfke halinin kalktığını gösterir.
Sürekli Tahrik ve Biriken Elem Hali
Haksız tahrik yalnızca anlık bir tepkiden ibaret olmak zorunda değildir. Failin mağdur tarafından gerçekleştirilen ve uzun süre devam eden haksız hareketlere, psikolojik baskılara veya sistematik aşağılamalara maruz kalması durumunda mütemadi tahrik hali ortaya çıkabilir. Bu gibi durumlarda biriken derin elem ve öfke baskısı, sonradan yaşanan bir olayla suça zemin hazırlayabilmektedir.
Tahrikin Kaynağı ve Tepkideki Denge
Tahriki oluşturan fiilin kural olarak suçun mağdurundan gelmesi gerekse de failin mağdurla yakın ilişkide bulunan üçüncü bir kişinin haksız eylemiyle tahrik olması durumunda da indirim uygulanması mümkündür. Diğer taraftan maruz kalınan tahrikin çok hafif kalması yahut failin bu eyleme karşılık aşırı ve açık şekilde orantısız bir tepki göstermesi halinde haksız tahrik indirimi uygulanmaz.
Haksız Tahrik ile Meşru Savunma Arasındaki Ayrım
Hukuk düzeninin meşru saydığı eylemler haksız tahrik gerekçesi oluşturamaz. Bir kimsenin meşru savunma hakkı sınırlarında kalması, kamu görevlisinin kanuni yetkisini kullanması veya tanığın gerçeğe uygun ifade vermesi gibi hukuka uygun davranışlar tahrik nedeni sayılamaz.
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 25. maddesinin 1. fıkrasına göre, gerek failin gerek başkasının bir hakkına yönelmiş, gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı kesin olan haksız bir saldırıyı o anki koşullara göre orantılı biçimde defetmek zorunluluğu ile hareket edildiğinde meşru savunma söz konusu olur ve faile ceza verilmez. Haksız tahrikte ise eylem suç niteliğini korumaya devam eder, yalnızca failin iradesindeki zayıflama gözetilerek cezada indirime gidilir.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 25Kaynağı aç
yönelmiş, gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olan haksız bir
saldırıyı o anda hal ve koşullara göre saldırı ile orantılı biçimde defetmek
zorunluluğu ile işlenen fiillerden dolayı faile ceza verilmez.
(2) Gerek kendisine gerek başkasına ait bir hakka yönelik olup, bilerek
neden olmadığı ve başka suretle korunmak olanağı bulunmayan ağır ve muhakkak
bir tehlikeden kurtulmak veya başkasını kurtarmak zorunluluğu ile ve tehlikenin
ağırlığı ile konu ve kullanılan vasıta arasında orantı bulunmak koşulu ile
işlenen fiillerden dolayı faile ceza verilmez.
Hakkın kullanılması ve ilgilinin rızası
Haksız tahrik cezayı tamamen ortadan kaldırır mı?
Haksız tahrik kusurluluğu etkileyen bir neden olup fiilin suç vasfını yok etmez; 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 29. maddesi doğrultusunda mahkemece cezada kanuni indirim yapılmasını sağlar.
Önceden planlanan suçlarda haksız tahrik indirimi verilir mi?
Failin suçu önceden planlayarak veya tasarlayarak icra etmesi halinde haksız tahrik hükümleri uygulanmaz; çünkü tasarlama failin soğukkanlı davrandığını ve ani öfke etkisinden çıktığını gösterir.
Uzun süren baskılar haksız tahrik sayılır mı?
Uzun süre devam eden haksız fiiller, psikolojik baskılar veya sistematik eylemler failde derin bir elem ve öfke birikimine yol açtığında sürekli tahrik hali kapsamında değerlendirilebilir.
Hukuka uygun hareket eden birine karşı tahrik indirimi istenebilir mi?
Yasal yetkisini kullanan memur, meşru savunma yapan kişi veya doğru tanıklıkta bulunan tanık gibi hukuka uygun davranan kişilerin fiillerine karşı haksız tahrik indirimi talep edilemez.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy