Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılmasının Hukuki Mahiyeti
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 231/5 uyarınca, sanığa yüklenen suçtan ötürü yapılan yargılama sonunda hükmolunan ceza iki yıl veya daha az süreli hapis veya adli para cezası ise mahkemece hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilir. Bu karar, müsadereye ilişkin hükümler saklı kalmak üzere kurulan mahkûmiyet hükmünün sanık hakkında bir hukuki sonuç doğurmamasını ifade eder.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 231Kaynağı aç
esaslara göre duruşma tutanağına geçirilen hüküm fıkrası okunarak gerekçesi ana
çizgileriyle anlatılır.
(2) Hazır bulunan sanığa ayrıca başvurabileceği kanun yolları, mercii ve
süresi bildirilir.
(3) Beraat eden sanığa, tazminat isteyebileceği bir hâl varsa bu da
bildirilir.
(4) Hüküm fıkrası herkes tarafından ayakta dinlenir.
(5) (Ek: 6/12/2006-5560/23 md.) (Değişik:2/3/2024-7499/15 md.) Sanığa
yüklenen suçtan dolayı yapılan yargılama sonunda hükmolunan ceza, iki yıl veya
daha az süreli hapis veya adlî para cezası ise; mahkemece, hükmün
açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilir. Uzlaşmaya ilişkin hükümler
saklıdır. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması, müsadereye ilişkin hükümler
hariç, kurulan hükmün sanık hakkında bir hukukî sonuç doğurmamasını ifade eder.
(6) (Ek: 6/12/2006-5560/23 md.) (Değişik:2/3/2024-7499/15 md.) Hükmün
açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilmesi için;[77]
a) Sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış bulunması,
b) Mahkemece, sanığın kişilik özellikleri ile duruşmadaki tutum ve
davranışları göz önünde bulundurularak yeniden suç işlemeyeceği hususunda
kanaate varılması,
c) Suçun işlenmesiyle mağdurun veya kamunun uğradığı zararın; aynen iade,
suçtan önceki hâle getirme veya tazmin suretiyle tamamen giderilmesi,
gerekir.
(7) (Ek: 6/12/2006-5560/23 md.) (Değişik:2/3/2024-7499/15 md.) Açıklanmasının
geri bırakılmasına karar verilen hükümde, mahkûm olunan hapis cezası
ertelenemez ve kısa süreli olması hâlinde seçenek yaptırımlara çevrilemez.
(8) (Ek: 6/12/2006-5560/23 md.) (Değişik:2/3/2024-7499/15 md.) Hükmün
açıklanmasının geri bırakılması kararının verilmesi hâlinde sanık, beş yıl
süreyle denetim süresine tâbi tutulur. Denetim süresi içinde, kişi hakkında
kasıtlı bir suç nedeniyle bir daha hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına
karar verilemez. Bu süre içinde bir yıldan fazla olmamak üzere mahkemenin
belirleyeceği süreyle, sanığın denetimli serbestlik tedbiri olarak;
a) Bir meslek veya sanat sahibi olmaması hâlinde, meslek veya sanat
sahibi olmasını sağlamak amacıyla bir eğitim programına devam etmesine,
b) Bir meslek veya sanat sahibi olması hâlinde, bir kamu kurumunda veya
özel olarak aynı meslek veya sanatı icra eden bir başkasının gözetimi altında
ücret karşılığında çalıştırılmasına,
c) Belli yerlere gitmekten yasaklanmasına, belli yerlere devam etmek
hususunda yükümlü kılınmasına ya da takdir edilecek başka yükümlülüğü yerine
getirmesine,
karar verilebilir. Denetim süresi içinde dava zamanaşımı durur.
(9) (Ek: 6/12/2006-5560/23 md.) (Değişik:2/3/2024-7499/15 md.) Altıncı
fıkranın (c) bendinde belirtilen koşulu derhal yerine getiremediği takdirde;
sanık hakkında mağdura veya kamuya verdiği zararı denetim süresince aylık
taksitler hâlinde ödemek suretiyle tamamen gidermesi koşuluyla da hükmün
açıklanmasının geri bırakılması kararı verilebilir.
(10) (Ek: 6/12/2006-5560/23 md.) (Değişik:2/3/2024-7499/15
md.) Denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlenmediği ve denetimli
serbestlik tedbirine ilişkin yükümlülüklere uygun davranıldığı takdirde,
açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılarak, davanın düşmesi kararı
verilir.
(11) (Ek: 6/12/2006-5560/23 md.) (Değişik:2/3/2024-7499/15 md.) Denetim
süresi içinde kasten yeni bir suç işlemesi veya denetimli serbestlik tedbirine
ilişkin yükümlülüklere aykırı davranması hâlinde, mahkeme hükmü açıklar. Ancak
mahkeme, kendisine yüklenen yükümlülükleri yerine getiremeyen sanığın durumunu
değerlendirerek; cezanın yarısına kadar belirleyeceği bir kısmının infaz
edilmemesine ya da koşullarının varlığı hâlinde hükümdeki hapis cezasının
ertelenmesine veya seçenek yaptırımlara çevrilmesine karar vererek yeni bir
mahkûmiyet hükmü kurabilir. Açıklanan veya yeni kurulan hükme itiraz
edilebilir. İtiraz mercii ancak bu fıkradaki koşullarla sınırlı olarak bir
değerlendirme yapabilir.
(12) (Değişik:2/3/2024-7499/15 md.) 272 nci maddenin
üçüncü fıkrası hükümleri saklı kalmak üzere, hükmün açıklanmasının geri
bırakılması kararına karşı istinaf yoluna başvurulabilir. Bölge adliye
mahkemesi tarafından verilen kararlar hakkında 286 ncı madde
hükümleri uygulanır. 272 nci maddenin üçüncü fıkrası hükümleri saklı
kalmak üzere, hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararının ilk derece
mahkemesi sıfatıyla bölge adliye mahkemesi veya Yargıtay tarafından verilmesi
hâlinde temyiz yoluna gidilebilir. İstinaf ve temyiz yolunda karar ve hüküm,
usul ve esasa ilişkin hukuka aykırılıklar yönünden incelenir.
(13) (Ek: 6/12/2006-5560/23 md.) (Değişik:2/3/2024-7499/15 md.) Hükmün
açıklanmasının geri bırakılması kararı, bunlara mahsus bir sisteme kaydedilir.
Bu kayıtlar, ancak bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak
Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme tarafından istenmesi hâlinde, bu maddede
belirtilen amaç için kullanılabilir.
(14) (Değişik:2/3/2024-7499/15 md.) Bu maddenin hükmün
açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümleri, Anayasanın 174 üncü
maddesinde koruma altına alınan inkılâp kanunlarında yer alan suçlarla ilgili
olarak uygulanmaz.
Hükmün gerekçesi ve hüküm fıkrasının içereceği hususlar
Arşiv Araştırması ve HAGB Kayıtlarına Erişim Sınırları
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 231/13 hükmü gereğince, hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararları yalnızca bu kararlara mahsus ayrı bir sisteme kaydedilir. Ceza usulü çerçevesinde söz konusu kayıtlar ancak bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı bulunması koşuluyla Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme tarafından talep edildiğinde kanuni amacı doğrultusunda kullanılabilir.
7315 sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Kanunu m. 4/1-ç uyarınca yürütülen arşiv araştırması kapsamında, kişi hakkında kesinleşmiş mahkeme kararları ile Ceza Muhakemesi Kanununun 171 inci maddesinin beşinci fıkrası ve 231 inci maddesinin onüçüncü fıkrası kapsamında alınan kararlar ile kişi hakkında devam eden veya sonuçlanmış olan soruşturma ya da kovuşturmalar kapsamındaki olgular kayıtlardan tespit edilir. 7315 sayılı Kanun, arşiv araştırması çerçevesinde kişi hakkında kamu davasının açılmasının ertelenmesi veya hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilip verilmediğinin araştırılmasına imkân tanımaktadır.
7315 sayılı GÜVENLİK SORUŞTURMASI VE ARŞİV ARAŞTIRMASI KANUNU m. 4Kaynağı aç
a) Kişinin adli sicil kaydının,
b) Kişinin kolluk kuvvetleri tarafından
hâlen aranıp aranmadığının,
c) Kişi hakkında herhangi bir tahdit
olup olmadığının,
ç) Kişi hakkında kesinleşmiş mahkeme
kararları ve 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 171 inci
maddesinin beşinci ve 231 inci maddesinin onüçüncü fıkraları kapsamında alınan kararlar
ile kişi hakkında devam eden veya sonuçlanmış olan soruşturma ya da kovuşturmalar
kapsamındaki olguların,
d) Hakkında kamu görevinden çıkarılma
ya da kesinleşmiş memurluktan çıkarma cezası olup olmadığının,
mevcut kayıtlardan tespit edilmesidir.
Güvenlik soruşturması
Denetim Süresinin Tamamlanması ve Düşme Kararı
5271 sayılı Kanun m. 231/10 uyarınca, denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlenmemesi ve denetimli serbestlik tedbirine ilişkin yükümlülüklere uygun hareket edilmesi hâlinde açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılarak davanın düşmesine karar verilir.
Denetim süresinin kanundaki koşullara uygun biçimde tamamlanması hâlinde dava hakkında düşme kararı verilir ve açıklanmayan hüküm kesinleşmiş mahkûmiyet sonucu doğurmaz. Yalnızca geçmişte bir hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı bulunduğundan hareketle, düşme kararı sonrasında bu verinin kendiliğinden güncel bir risk olarak değerlendirilmesi hukuken tartışmalıdır. Düşme kararı aday lehine önemli bir unsur olarak dikkate alınır.
Anayasa Mahkemesi İptal Kararı ve Geçiş Rejimi
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 231/5 hükmünün hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilmesini mümkün kılan birinci cümlesi Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiştir. Resmî Gazete'de yayımlanan kararda iptal hükmünün yürürlüğü yayım tarihinden itibaren dokuz ay ertelenmiştir.
Kamu Görevinin Niteliği ve Öğretmenlik Başvuruları
Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasının öğretmenliğe etkisi, ilgili özel mevzuat ve görevin niteliği birlikte değerlendirilerek belirlenir. Bu karar otomatik bir engel oluşturmamakta olup suçun türü ve kararın güncel durumu önem taşır; her başvuru somut olayın özelliklerine göre incelenir.
Olumsuz İşlemlere Karşı İptal Davası ve Yürütmenin Durdurulması
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması gerekçe gösterilerek güvenlik soruşturmasının olumsuz sonuçlandırılmasına veya atamanın yapılmamasına ilişkin idari işlemlere karşı, 2577 sayılı Kanun gereğince kural olarak işlemin yazılı tebliğini izleyen günden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılması gerekir. İdarece adaya yazılı bir tebligat yapılmadığı hâllerde ise işlemin öğrenilme tarihi dava açma süresinin hesabında önem kazanmaktadır.
Şartları varsa idare mahkemesinde açılan iptal davasıyla birlikte yürütmenin durdurulması talep edilebilir. Bunun için işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve telafisi güç zarar doğurması koşullarının birlikte bulunması gerekir. Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasının mahkûmiyet olmaması bu değerlendirmede öne sürülebilir.
HAGB kararı güvenlik soruşturmasının olumsuz sonuçlanmasına neden olur mu?
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı sanık hakkında kesinleşmiş bir mahkûmiyet sonucu doğurmaz. Düşme kararı sonrasında bu verinin kendiliğinden güncel bir risk olarak değerlendirilmesi hukuken tartışmalı olup aday lehine dikkate alınması gereken bir unsurdur.
HAGB kayıtları arşiv araştırmasında incelenebilir mi?
7315 sayılı Kanun m. 4/1-ç uyarınca arşiv araştırması kapsamında Ceza Muhakemesi Kanunu m. 231/13 doğrultusunda alınan kararlar kayıtlardan tespit edilebilir ve kişi hakkında bu kararların bulunup bulunmadığı araştırılabilir.
Denetim süresi bittikten sonra verilen düşme kararının etkisi nedir?
Denetim süresi kasten yeni bir suç işlenmeksizin ve yükümlülüklere uygun tamamlandığında davanın düşmesine karar verilir; bu karar açıklanmayan hükmün mahkûmiyet doğurmadığını pekiştirir ve idari süreçlerde aday lehine dikkate alınır.
Anayasa Mahkemesinin iptal kararı ne zaman yürürlüğe girer?
Anayasa Mahkemesinin CMK m. 231/5 birinci cümlesine ilişkin iptal hükmünün yürürlüğü, Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihten itibaren dokuz ay ertelenmiştir.
HAGB nedeniyle ataması engellenen aday ne kadar sürede dava açmalıdır?
2577 sayılı Kanun gereğince HAGB gerekçeli olumsuz işleme karşı tebliğden itibaren kural olarak 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılmalıdır; yazılı tebliğ bulunmadığında öğrenme tarihi dikkate alınabilir.
İdare mahkemesinde yürütmenin durdurulması hangi şartlarda istenir?
İdari işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve uygulanması durumunda telafisi güç veya imkânsız zarar doğurması şartlarının birlikte gerçekleşmesi durumunda yürütmenin durdurulması istenebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy