Güvenlik Soruşturması Olumsuz Sonuçlanırsa Ne Yapılır?

Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırmasının Kanuni Kapsamı

7315 sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Kanunu'nun 4. maddesi uyarınca arşiv araştırması; kişinin adli sicil kaydının, kolluk kuvvetlerince aranma durumunun, hakkında herhangi bir tahdit bulunup bulunmadığının, kesinleşmiş mahkeme kararları ile Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 171. maddesinin beşinci ve 231. maddesinin onüçüncü fıkraları kapsamındaki kararların, devam eden veya sonuçlanmış soruşturma ya da kovuşturma olgularının ve kamu görevinden çıkarılma ya da kesinleşmiş memurluktan çıkarma cezasının mevcut kayıtlardan tespit edilmesini kapsar. Kanun'un 5. maddesi uyarınca güvenlik soruşturmasında ise bu tespitlere ilave olarak kişinin görevin gerektirdiği niteliklerle ilgili kolluk kuvvetleri ve istihbarat ünitelerindeki olgusal verileri, yabancı devlet kurumları ve yabancılarla ilişiği ile terör örgütleri veya suç işlemek amacıyla kurulan örgütlerle eylem birliği, irtibat ve iltisakı mevcut kayıtlardan ve yerinden araştırılmak suretiyle tespit edilir.

Arşiv araştırması sonucunun en geç 30 iş günü, güvenlik soruşturması sonucunun ise en geç 60 iş günü içinde talep eden kuruma bildirilmesi öngörülmekte olup kurumlar arası yazışmalar sebebiyle bu sürelerde gecikmeler yaşanabilmektedir.

Dava Konusu Edilebilecek Kesin İdari İşlem

Araştırma sürecini yürüten birimlerin topladığı ve yorum içermeyen olgusal veriler Değerlendirme Komisyonuna ulaştırılır. Komisyon bu bilgileri nesnel ve gerekçeli bir yaklaşımla ele alarak hazırladığı yazılı değerlendirmeyi atamaya yetkili amire iletir; bağlayıcı ve nihai idari kararı Komisyon değil atamaya yetkili makam verir. Dolayısıyla iptal davasına konu edilebilecek husus, araştırmanın ham verileri yahut Komisyonun iç görüşü olmayıp bu incelemelere dayanılarak atamaya yetkili amirce tesis edilen atamama, adaylığın sonlandırılması, göreve başlatmama veya ilişik kesme gibi kesin ve yürütülebilir nitelikteki işlemlerdir.

Dava Açma Süresi ve Görevli Yargı Yeri

Güvenlik soruşturması veya arşiv araştırması neticesinde tesis edilen atamama veya ilişik kesme işlemine karşı tebliğ tarihini izleyen günden itibaren genel kural olarak 60 gün içinde iptal davası açılabilir. Bu süre hak düşürücü niteliktedir ve sürenin geçirilmesi hâlinde dava esasa girilmeksizin reddedilir. Dava açma süresinin son gününün resmî tatile rastlaması durumunda süre, tatili takip eden ilk çalışma gününün bitimine kadar uzar. İptal davasında görevli ve yetkili mahkeme ise somut işlemin niteliğine, ilgili özel yetki kurallarına ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'ndaki genel yetki hükümlerine göre belirlenir.

Yürütmenin Durdurulması Talebi ve İtiraz Usulü

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 27. maddesinin 2. fıkrası uyarınca, dava konusu idari işlemin uygulanması neticesinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı bulunması koşullarının birlikte gerçekleşmesi zorunludur. Mahkemeler kural olarak davalı idarenin savunmasını aldıktan ya da kanuni savunma süresi dolduktan sonra gerekçe belirterek bu kararı verebilir. Dava ikame edilmesi idari tasarrufu kendiliğinden durdurmadığı için yürütmenin durdurulması isteminin dava dilekçesinde açık ve gerekçeli şekilde sunulması şarttır. Kanun gereğince kamu görevlileri hakkında tesis edilen atama, nakil, görev veya unvan değişikliği ile görevlendirme işlemleri uygulanmakla etkisi tükenecek işlemler arasında kabul edilmez. İstem reddedildiğinde dava esastan kaybedilmiş sayılmaz; yargılama sürer ve bu ret kararına tebliğden itibaren 7 gün içinde itiraz edilebilir.

Olumsuz İşlemlere İlişkin Hukuki Sınırlar

Masumiyet karinesi gereğince, kesinleşmiş bir mahkûmiyet bulunmadan kişinin risk olarak nitelendirilmesi tartışmalıdır; bu nedenle devam eden bir soruşturma değerlendirmeye alınabilse de tek başına kesin bir elenme gerekçesi olarak kullanılmamalıdır. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı mahkûmiyet hükmü sayılmadığından ve denetim süresi başarıyla tamamlandığında dava düşeceğinden, bu kararların otomatik bir engel olarak kabul edilmesi çoğu durumda tartışmalı görülmektedir. Suçun şahsiliği ilkesi gereğince aile bireylerine ait veriler tek başına otomatik ret gerekçesi oluşturmamalı, ilgilinin bu kişilerle görevin güvenilirliğini etkileyecek bilinçli ve iradi bir ilişkisinin bulunup bulunmadığı değerlendirilmelidir. Ayrıca adli sicil kaydı tek başına otomatik ret gerekçesi teşkil etmemekte; suçun niteliğine, işlenme zamanına ve görevle bağlantısına göre incelenmektedir.

Yargısal Denetim ve İstihbari Verilerin Değerlendirilmesi

İdare mahkemesi, güvenlik soruşturması ve arşiv araştırmasına dayalı işlemleri yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurları yönünden denetler. Sebep unsuru kapsamında bilginin kişiye aidiyeti, güncelliği, görevle bağlantısı ve ölçülülüğü incelenir. İdarece dayanılan istihbari bilgilerin somut, denetlenebilir ve olgusal verilerle desteklenmesi beklenir; somut olgusal veriyle desteklenmeyen soyut istihbari notlar tek başına olumsuz karar için yeterli kabul edilmemelidir. İdarenin dayandığı bilgi ve belgelerin gizlilik dereceli olması da mahkemenin bu bilgi ve belgeleri talep etme ve inceleme yetkisini ortadan kaldırmaz.

İptal Kararının Uygulanması ve Hak Talepleri

İptal kararı, idari işlemin baştan itibaren hukuka aykırı bulunduğunu hüküm altına alır. 2577 sayılı Kanun'un 28. maddesinin 1. fıkrası uyarınca idare, esasa ve yürütmenin durdurulmasına dair yargı kararlarının gereklerini gecikmeksizin yerine getirmek ve bu doğrultuda işlem veya eylem tesis etmekle mükelleftir; bu kapsamdaki yasal süre kararın idareye ulaştığı tarihten başlayarak otuz günü aşamaz. İdare aynı gerekçeye dayanarak daha önce iptal edilen olumsuz tasarrufu tekrarlayamaz; ancak mevzuata uygun farklı bir sebep bulunması durumunda yeniden inceleme yapabilir. Ayrıca bir kamu kurumunca gerçekleştirilen olumsuz güvenlik değerlendirmesi, diğer kurumlar yönünden otomatik bağlayıcılık taşımaz; her idari mercii kendi hizmet gerekleri doğrultusunda bağımsız değerlendirme gerçekleştirir.

İptal kararı sonrasında atama, mali ve özlük haklarının sağlanması kendiliğinden ve otomatik gerçekleşmeyip kararın gerekçesine göre şekillenir. Göreve başlatılmama nedeniyle yoksun kalınan parasal haklar ve özlük hakları bakımından iptal davasıyla birlikte veya sonrasında ayrı bir tam yargı davası açılması gündeme gelebilir. Mahkeme kararlarına göre işlem tesis edilmemesi hâlinde maddi ve manevi tazminat davası açılabilir; kararların süresi içinde kamu görevlilerince yerine getirilmemesi durumunda 2577 sayılı Kanun'un 28. maddesinin 4. fıkrası uyarınca tazminat davası ancak ilgili idare aleyhine açılabilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy