Emekli aylığı kural olarak haczedilemez. Bu konuda 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 93. maddesi esas alınır. Madde, sigortalılar ile hak sahiplerinin gelir, aylık ve ödeneklerini korur. Haciz ancak maddede gösterilen alacaklar için gündeme gelebilir; borçlunun muvafakati yoksa yasaklanan haciz talebi icra müdürü tarafından reddedilir.
5510 sayılı SOSYAL SİGORTALAR VE GENEL SAĞLIK SİGORTASI KANUNU m. 93Kaynağı aç
Korunan ödemeler ve devir yasağı
5510 sayılı Kanun’un 93. maddesi, kapsamındaki sigortalıların ve hak sahiplerinin gelir, aylık ve ödeneklerini devir ve temlik edilemez sayar. Aynı yasak, sağlık hizmeti sunucularının genel sağlık sigortası hükümlerinin uygulanması sonucu Kurum nezdinde doğan alacaklarını da kapsar. Madde emekli aylığını ayrı bir tanımla sıralamaz; emekli aylığı, korunan aylıklar çerçevesinde değerlendirilir.
Koruma yalnız haciz yasağından ibaret değildir. Gelir, aylık ve ödeneğin devredilememesi ile temlik edilememesi ayrıca düzenlenmiştir. Dolayısıyla ödemenin hukuki durumu, yalnızca icra dosyasında haciz yazılıp yazılmadığına bakılarak değil, kanundaki bu iki sınır birlikte dikkate alınarak incelenir.
Haciz yasağı ve kanundaki iki istisna
5510 sayılı Kanun’un 93. maddesine göre gelir, aylık ve ödenekler haczedilemez. Bu yasağın dışında bırakılan alacaklar, aynı Kanunun 88. maddesine göre takip ve tahsili gereken alacaklar ile nafaka borçlarıdır. Nafaka borcu, haciz yasağının kanunda açıkça ayrılan istisnalarındandır.
88. maddede sayılan takip ve tahsil ilişkisi, gelir, aylık veya ödenekten kesinti yapılabilmesi için aranan kanuni bağlantıdır. Hangi borcun bu kapsamda olduğu, alacağın türü ve dayandığı hüküm görülmeden genel bir listeye dönüştürülemez. Nafaka dışında kalan bir kamu veya özel hukuk alacağının kendiliğinden istisna sayılması da mümkün değildir.
Muvafakat bulunmazsa talebin reddi
Haczi yasaklanan gelir, aylık ve ödenekler için haciz talep edildiğinde borçlunun muvafakati yoksa icra müdürü talebi reddeder. Bu sonuç, emekli aylığına yöneltilen haciz isteminde de aranır. Muvafakatın bulunmaması, ret için maddede açıkça yazılan koşuldur.
Madde, muvafakatın varlığı halinde talebin nasıl sonuçlanacağını ayrıca düzenlemez. Muvafakat verildiği söylenmesi, haciz talebinin kabul edileceği sonucu doğurmaz. Rızanın açık olması, belirli bir alacak türüne yönelmesi, kapsamının anlaşılması ve çoğu olayda takip ile borcun muacceliyetinin netleşmesi uyuşmazlıkta belirleyici görülen unsurlardır; her imza geçerli muvafakat anlamına gelmez.
İcra haczi ile bankanın kendi işlemi
İcra haczi ile bankanın sözleşme dayanaklı bloke veya mahsup işlemi aynı işlem değildir. Klasik hacizde alacaklı icra takibi başlatır, takip kesinleşir ve icra müdürlüğü maaş haczi yazar ya da bankaya 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun 89. maddesi uyarınca haciz ihbarnamesi gönderir. Kesinti bu yolda icra dosyası üzerinden takip edilir.
İcra takibi üzerinden emekli maaşına haciz istenirse 5510 sayılı Kanun’un 93. maddesindeki koruma uygulanır. Borçlunun muvafakati yoksa haczin reddi veya kaldırılması talep edilebilir. Talebin yapılabilmesi, talebin kabul edileceği anlamına gelmez.
Maaş hesabına gelen paranın kaynağı açıkça SGK ödemesiyse banka bu parayı serbestçe bloke edemez. Buna karşılık emekli maaşı ile başka gelirler aynı hesapta karışmışsa, hesabın tamamının emekli maaşı olduğunun ileri sürülmesi zorlaşır. Karışan tutarın hangi yöntemle ayrılacağı ayrıca belirlenmiş değildir.
Üçüncü kişiye gönderilen haciz ihbarnamesi
2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun 89. maddesi, haciz ihbarnamesi tebliğ edilen üçüncü kişinin bildirim yükümlülüğünü düzenler. Üçüncü kişi; borcu olmadığını, malın yedinde bulunmadığını, ihbarnamenin tebliğinden önce borcun ödendiğini veya malın istihlak edildiğini, kusuru olmaksızın telef olduğunu, malın borçluya ait olmadığını, malın kendisine rehnedildiğini ya da alacağın borçluya veya emrettiği yere verildiğini ileri sürüyorsa, bunu tebliğden itibaren yedi gün içinde icra dairesine yazılı veya sözlü bildirmek zorundadır.
2004 sayılı İCRA VE İFLAS KANUNU m. 89Kaynağı aç
Üçüncü kişi yedi gün içinde itiraz etmezse mal yedinde veya borç zimmetinde sayılır. Kendisine, ihbarnameye süresinde itiraz etmediği ve bu nedenle malın yedinde ya da borcun zimmetinde sayıldığı ikinci bir ihbarname ile bildirilir. Bu yedi günlük süre, üçüncü kişinin ihbarnameye itirazına ilişkindir; borçlunun haczedilmezlik şikâyeti için öngörülmüş bir süre değildir.
İkinci haciz ihbarnamesinde üçüncü kişiden ayrıca, tebliğden itibaren yedi gün içinde ikinci fıkrada sayılan sebeplerle itiraz etmesi istenir. Bu süre içinde itiraz etmezse zimmetinde sayılan borcu icra dairesine ödemesi veya yedinde sayılan malı teslim etmesi gerekir. Bu süre de ikinci ihbarnameye yöneliktir ve borçlunun haczedilmezlik şikâyet süresi değildir.
İkinci ihbarnameye süresi içinde itiraz etmeyen ve zimmetinde sayılan borcu ödemeyen veya yedinde sayılan malı teslim etmeyen üçüncü kişiye on beş gün tanınır. Bu sürede parayı ödemesi, malı teslim etmesi veya menfi tespit davası açması; aksi takdirde borcu ödemeye ya da malı teslim etmeye zorlanacağı kendisine bildirilir.
Üçüncü kişi, menfi tespit davasını süresi içinde açtığına ilişkin belgeyi, bildirimin yapıldığı tarihten başlayarak yirmi gün içinde ilgili icra dairesine verirse hakkındaki cebri icra işlemleri durur. Durma, davanın sonunda verilen karar kesinleşinceye kadar sürer ve belgenin bu süre içinde teslim edilmesine bağlıdır. Bu durma, emekli borçlusunun şikâyet yolunun sonucu değildir.
89. maddeye göre haciz ihbarnamelerinin bildirimi ve bunlara verilecek cevaplar, güvenli elektronik imza kullanılmak suretiyle Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi ve buna entegre bilişim sistemleri üzerinden de yapılabilir. Bu usulle yapılan bildirim tebliğ yerine geçer. Düzenleme emekli aylığı için ayrı bir elektronik haciz istisnası kurmaz.
İcra dosyasındaki hacze karşı başvuru
Emekli maaşı icra dosyasında haczedildiyse tipik başvuru yolu icra hukuk mahkemesine şikâyettir. İhbarnameye bağlanan yedi, on beş ve yirmi günlük süreler üçüncü kişiye aittir.
Aylıkla bağlantılı diğer ödemeler
Ödeme sosyal güvenlik kaynağından doğuyor ve emekli aylığı mantığıyla korunan bir ödemeyse koruma iddiası güçlenir. Banka promosyonu gibi sözleşmesel bir ödemede ise tartışma farklı bir zemine kayabilir. Ek ödeme, birikmiş aylık veya hak sahibine bağlanan aylık için bu ayrım, ödemenin hukuki niteliği gösterilerek kurulmalıdır.
Sık sorulan sorular
Emekli aylığına haciz konulabilir mi?
Kural olarak konulamaz. 5510 sayılı Kanun’un 93. maddesi gelir, aylık ve ödenekleri; 88. maddeye göre takip ve tahsili gereken alacaklar ile nafaka borçları dışında haczedilemez sayar.
Nafaka borcu için emekli aylığından kesinti yapılabilir mi?
Evet. Nafaka borçları, 5510 sayılı Kanun’un 93. maddesinde haciz yasağının dışında bırakılmıştır.
Borçlu muvafakat etmezse icra müdürü ne yapar?
Haczi yasaklanan gelir, aylık ve ödeneğe ilişkin talebi reddeder. Muvafakatın bulunması halinde işlemin kabul edileceği ise maddede ayrıca düzenlenmemiştir.
Banka SGK’dan gelen parayı serbestçe bloke edebilir mi?
Hesaba gelen paranın kaynağı açıkça SGK ödemesiyse banka bu parayı serbestçe bloke edemez. Paranın başka gelirlerle karışması, tamamının emekli maaşı olduğunun ileri sürülmesini zorlaştırır.
Haciz ihbarnamesindeki yedi gün borçlunun şikâyet süresi midir?
Hayır. Yedi gün, ihbarname tebliğ edilen üçüncü kişinin icra dairesine bildirim ve itiraz süresidir. İkinci ihbarnamede de tebliğden itibaren ayrı bir yedi gün öngörülmüştür. Borçlunun haczedilmezlik şikâyeti için belirli bir gün sayısı gösterilmemiştir.
İkinci ihbarnameye itiraz edilmezse ne olur?
Üçüncü kişiye, on beş gün içinde zimmetinde sayılan borcu ödemesi, yedinde sayılan malı teslim etmesi veya menfi tespit davası açması gerektiği bildirilir. Süresinde sunulan dava belgesi, karar kesinleşene kadar cebri icrayı durdurabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy