Evden Çalışan İşçinin Hakları ve Uzaktan Çalışma Esasları

Uzaktan ve Evden Çalışmanın Tanımı ile Hukuki Dayanağı

Uzaktan çalışma, işçinin işveren organizasyonu dahilinde iş görme borcunu kendi konutunda veya bilişim ve iletişim teknolojileri aracılığıyla işyeri sınırları haricinde ifa etmesini öngören, yazılı sözleşmeyle tesis edilen bir istihdam modelidir. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 14. maddesinde düzenlenen bu model, çalışmanın tamamının işyeri dışında yürütülmesini kapsayabileceği gibi mesainin belirli gün veya bölümlerinin evden yapıldığı karma çalışma düzenlerinde de uygulama alanı bulur. Bu çerçevede çalışmanın yürütülme koşulları, işin niteliği gereği uzaktan ifa edilemeyecek faaliyetler ile verilerin güvenliği ve paylaşımına ilişkin işletme kuralları Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından çıkarılan yönetmelik kapsamında belirlenir.

Uzaktan Çalışma Sözleşmesinin Kapsamı ve Geçiş Süreci

4857 sayılı İş Kanunu'nun 14. maddesinin beşinci fıkrası gereğince taraflar arasında akdedilecek uzaktan çalışma sözleşmesinde işin tanımı, yerine getirilme yöntemi, ifa süresi ve yeri, ücret ve ödeme usulleri, işverenin tahsis ettiği ekipmanlar ile bu araçların muhafazasına ilişkin mükellefiyetler, iletişim kuralları ve genel ile özel çalışma koşullarının açıkça belirlenmesi emredici bir kuraldır.

Mevcut iş ilişkisinde uzaktan çalışmaya geçiş talebi işçi tarafından yazılı olarak iletilir. İşveren bu talebi işyerinde geçerli usuller, personelin ve yürütülen görevin uzaktan ifaya uygunluğu ile belirlediği nesnel kıstaslar ekseninde değerlendirir. Talebe dair sonucun otuz gün içerisinde aynı usulle işçiye bildirilmesi esastır. Mevzuatta öngörülen zorlayıcı sebepler dolayısıyla işyerinin tamamında ya da bir kısmında uzaktan çalışmaya geçilmesi hallerinde ise personelin talebi veya onay koşulu aranmaz. Uzaktan çalışma düzenine geçmiş olan bir personel daha sonra yeniden işyerinde fiziki olarak çalışma talebinde bulunma hakkına sahiptir ve işverenin bu başvuruyu öncelikli olarak değerlendirmeye alması gerekir.

Eşit Davranma İlkesi, Ekipman Temini ve Zorunlu Giderler

4857 sayılı İş Kanunu'nun 14. maddesinin altıncı fıkrası uyarınca, esaslı bir haklı gerekçe bulunmadıkça sırf sözleşmenin uzaktan çalışma niteliği taşıması sebebiyle personelin işyerinde çalışan emsal işçiye kıyasla dezavantajlı bir işleme maruz bırakılması yasaktır. Bu kapsamda işyerinde fiziken görev yapan personele ayni veya nakdi yemek yardımı sağlanıyorsa evden veya uzaktan çalışan işçiye de emsal koşullarda yemek ücreti karşılanmalıdır.

İş sözleşmesinde aksine düzenleme bulunmadığı takdirde, mal ve hizmet üretimine tahsis edilecek araç, gereç ve malzemelerin işveren tarafından karşılanması esastır. Ekipmanların işverence temin edilmesi halinde teslim anındaki değerlerini içeren bir ekipman listesi yazılı olarak düzenlenir ve çalışanın imzaladığı bir nüsha özlük dosyasında saklanır. Söz konusu dökümün iş sözleşmesinin bizzat içinde yer alması veya sözleşme tarihinde sözleşmeye ek bir belge olarak düzenlenmesi halinde ayrıca müstakil bir teslim belgesi düzenlenmesi koşulu aranmaz.

Uzaktan yürütülen faaliyetin gerektirdiği zorunlu işletme ve operasyon giderlerinin işverence karşılanmaması işçi yönünden haklı fesih teşkil edebilir. Nitekim iş görme edimi sırasında harcanan ve ödenmeyen elektrik giderinin fesih tarihinde mevcut olması sebebiyle işçinin sözleşmeyi haklı nedenle feshettiği ve kıdem tazminatına hak kazandığı yargı içtihadında kabul edilmiştir.

Fazla Çalışma Düzeni ve İspat Kuralları

Uzaktan çalışmada fazla mesai, yasal çerçevedeki sınırlamalara riayet edilmek kaydıyla işverenin yazılı talebi ve işçinin buna onay vermesi üzerine uygulanabilir. Fazla mesai yapıldığını ileri süren işçi bu iddiasını ispatla yükümlüdür. Bu hususun kanıtlanmasında işyeri kayıtları ve iç yazışmalar öncelikli delil vasfı taşır. İddianın yazılı evraklarla tevsik edilemediği durumlarda ise uyuşmazlığın tanık beyanları çerçevesinde karara bağlanması kabul edilmektedir.

İş Sağlığı, Güvenliği Tedbirleri ve İş Kazası Bildirimi

İşveren, uzaktan çalışan personelin icra ettiği görevin niteliğini dikkate alarak iş sağlığı ve güvenliği tedbirleri konusunda bilgilendirme yapmak, gerekli eğitimleri sağlamak, sağlık gözetimini yürütmek ve temin ettiği donanım ve teçhizata yönelik güvenlik tedbirlerini eksiksiz almakla yükümlüdür.

İş kazasının personelin konutunda veya işverenin fiili denetimi dışındaki mahallerde meydana gelmesi halinde, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 13. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca Sosyal Güvenlik Kurumuna yapılması gereken üç iş günlük bildirim süresi, işverenin kazadan fiilen haberdar olduğu tarihten itibaren işlemeye başlar.

Uzaktan Çalışma Düzeninin Uygulanamayacağı Faaliyetler

Uzaktan çalışma yönteminin sınırları faaliyet konusunun niteliği gözetilerek mevzuatla daraltılmıştır. Tehlikeli kimyasal maddeler ile radyoaktif maddelerle çalışma, bu tür maddelerin işlenmesi ya da atıklarıyla gerçekleştirilen işlemler ile biyolojik etkenlere maruz kalma riski barındıran işlerde uzaktan çalışma yapılamaz. Bunun yanı sıra kamu kurum ve kuruluşlarınca hizmet alımı yoluyla gördürülmekte olan işler ile millî güvenlik bakımından stratejik değere sahip birim, tesis, proje ya da hizmetlerde uzaktan çalışmanın uygulanamayacağı alanlar, ilgili birim veya hizmetten sorumlu kamu idaresi tarafından tayin edilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy