Gözaltı Kararı, Yakalama Tedbiri ve Hukuki Süreç

Ceza muhakemesinde gözaltına alma tedbirine başvurulabilmesi, işlemin soruşturma bakımından zorunlu bulunmasına ve kişinin suçu işlediğine yönelik şüphe uyandıran somut delillerin mevcudiyetine bağlıdır. Kanunda öngörülen bu iki temel koşul bir arada gerçekleşmeksizin kişi hakkında gözaltı tedbiri uygulanamaz.

Yakalama Yetkisinin Kapsamı ve Hukuki Şartları

Kişiye suçu işlerken rastlanması veya suçüstü bir fiil neticesinde izlenen kişinin kaçma ihtimalinin bulunması yahut kimliğinin derhal tespit edilememesi durumlarında 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 90/1 uyarınca herkes tarafından geçici yakalama icra edilebilir.

Kolluk görevlileri, tutuklama kararı veya yakalama emri çıkarılmasını gerektiren ve gecikmesinde sakınca teşkil eden hallerde, yetkili amirlerine veya Cumhuriyet savcısına ivedilikle müracaat etme imkanı bulunmadığı takdirde yakalama tedbirine başvurabilir.

Soruşturması veya kovuşturulması şikayete bağlı olan fiillerde; çocuklara ya da beden veya akıl hastalığı, malullük veya güçsüzlükleri dolayısıyla kendilerini idareden aciz kimselere karşı suçüstü işlenmesi halinde failin yakalanması ilgililerin şikayetine tabi tutulmamıştır.

Gözaltı Süreleri ve Sürenin Uzatılması

Gözaltına alma tedbiri, bu tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olmasına ve kişinin bir suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin bulunmasına bağlıdır.

Toplu şekilde işlenen suçlarda delillerin toplanmasındaki zorluklar ya da şüpheli sayısının fazlalığı söz konusu olduğunda Cumhuriyet savcısı yazılı bir emir tanzim edebilir. Savcılık, her defasında bir günü aşmamak koşuluyla gözaltı süresinin üç gün süreyle uzatılmasına karar verebilmektedir. Verilen bu süre uzatma emri şüpheliye gecikmeksizin tebliğ edilir.

Suçüstü durumlarıyla sınırlı olmak üzere mülki amirlerce belirlenecek kolluk amirleri tarafından kanunda sayılan katalog fiillerde yirmi dört saate kadar gözaltı kararı verilebilir. Şiddet olaylarının yayılarak kamu düzenini ciddi boyutta sarsabileceği toplumsal hadiselerde ve toplu suçlarda ise kolluk amirlerince kırk sekiz saate kadar gözaltı kararı tesis edilmesi mümkündür.

Kolluk amirinin verdiği karar uyarınca gözaltında tutulan şahıs serbest bırakılmadığı takdirde en geç kırk sekiz saat, toplu suçlarda ise dört gün içerisinde hâkim önüne çıkarılmak zorundadır.

Gözaltı İşlemine Karşı Başvuru Yolu ve Hâkim Sorgusu

Yakalama işlemine, gözaltına alma kararına ve gözaltı süresinin uzatılmasına yönelik Cumhuriyet savcısının yazılı emrine karşı serbest bırakılmayı sağlamak hedefiyle sulh ceza hâkimine başvurulabilir. Bu başvuru hakkı şüphelinin bizzat kendisine, müdafiine, kanuni temsilcisine, eşine yahut birinci veya ikinci derecedeki kan hısımlarına tanınmıştır.

Sulh ceza hâkimi incelemeyi evrak üzerinde yaparak yirmi dört saat dolmadan başvuruyu derhâl sonuçlandırır. Yakalamanın, gözaltına almanın veya gözaltı süresini uzatmanın yerinde olduğu kanısına varılırsa başvuru reddedilir ya da yakalananın derhâl soruşturma evrakı ile Cumhuriyet savcılığında hazır bulundurulmasına karar verilir.

Gözaltı süresi sona erdiği için ya da sulh ceza hâkiminin kararı doğrultusunda salıverilen bir kişi hakkında, yakalamaya sebebiyet veren fiile ilişkin yeni ve yeterli delil ortaya konmadıkça ve Cumhuriyet savcısının kararı bulunmadıkça aynı nedenden ötürü tekrar yakalama uygulanamaz.

Gözaltına alınan kişi salıverilmediğinde kanuni sürelerin bitiminde sulh ceza hâkimi önüne çıkarılarak sorgusu tamamlanır. Kanun uyarınca gerçekleştirilen bu hâkim sorgusunda şüphelinin müdafiinin hazır bulunması şarttır.

Çocuk Şüpheliler Bakımından Özel Hükümler

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 31/1 uyarınca fiili işlediği esnada on iki yaşını ikmal etmemiş çocukların ceza sorumluluğu bulunmaz. Bu yaş grubundaki çocuklar hakkında ceza kovuşturması yapılması mümkün olmayıp yalnızca çocuklara özgü güvenlik tedbirleri tatbik edilebilir.

On iki yaşını doldurmamış bulunanlar ile on beş yaşını ikmal etmemiş sağır ve dilsizler suç sebebiyle yakalanamaz; haklarında yakalama tedbiri yalnızca kimlik ve suç tespiti için yürütülebilir ve tespitin hemen ardından ilgililer serbest bırakılır.

On iki yaşını doldurmuş olmakla birlikte henüz on sekiz yaşını bitirmemiş olan çocuklar suç sebebiyle yakalanabilir. Bu durumdaki çocukların yakınlarına ve müdafiine bilgi verilerek şüpheli çocuk derhal Cumhuriyet başsavcılığına sevk edilir.

Gözaltına alınan çocuklar kolluğun çocuk biriminde tutulur; kolluğun çocuk biriminin bulunmadığı yerlerde ise çocuklar gözaltına alınan yetişkinlerden ayrı bir yerde tutulur.

Çocuklara kural olarak kelepçe veya benzeri bağlayıcı aletler takılamaz. Yalnızca zorunlu görülen hallerde çocuğun kaçmasını önlemek ya da kendisinin veya başkalarının can ve beden bütünlüğüne dönük tehlikeleri engellemek maksadıyla kolluk tarafından gerekli tedbirler alınabilir.

Nezarethane Denetimi, Kelepçe Takılması ve Tazminat Hakkı

Nezarethanelerin şartları, ifade alma odaları, gözaltındaki kişilerin durumları ve gözaltı işlem ve kayıtları Cumhuriyet başsavcıları veya görevlendirilen Cumhuriyet savcıları tarafından denetlenir ve denetim neticesi nezarethaneye alınanlar defterine kaydedilir.

Gözaltına alınan kişilere kelepçe takılması zorunlu değildir. Kaçacaklarına ilişkin belirti olması veya kendisi ya da başkalarının hayat ve beden bütünlükleri bakımından tehlike arz ettiğine ilişkin belirtilerin varlığı hâllerinde bu şüphelilere kelepçe takılır.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141/1 uyarınca, suç soruşturması veya kovuşturması sırasında maddede sayılan durumlarda kişilerin maddî ve manevî her türlü zararlarını Devletten isteme hakkı düzenlenmiştir. Aynı maddenin ikinci fıkrası uyarınca, gözaltı ve tutuklulukta geçen sürenin hükümlülükten fazla olması veya zorunlu adli para cezasına mahkûmiyet hâllerinde kararı veren merciler ilgiliye tazminat haklarının bulunduğunu bildirir ve bu husus verilen karara geçirilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy