Görevli Mahkeme Nedir ve Hukukta Nasıl Tespit Edilir?

Görev Kavramı ve Görev Kurallarının Temel İlkeleri

Görev kuralları, açılacak bir davanın konusu ve taraflarının niteliği itibarıyla ilk derece yargısında hangi mahkeme tarafından inceleneceğini belirler. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 1. maddesi uyarınca mahkemelerin görevi ancak kanunla düzenlenir ve göreve ilişkin kurallar kamu düzenindendir.

Kamu düzeni niteliği sebebiyle görev itirazı herhangi bir hak düşürücü süreye tabi kılınmamıştır. Uyuşmazlığın tarafları davanın her aşamasında mahkemenin görevsiz olduğunu ileri sürebileceği gibi, mahkeme de görevli olup olmadığını yargılamanın her safhasında kendiliğinden dikkate alır. Usul hukuku ilkeleri doğrultusunda ileri sürülen görev itirazı, yetki itirazından önce incelenerek hükme bağlanır.

Görev kuralları emredici nitelikte olduğundan tarafların aralarında anlaşarak görev sözleşmesi yapması mümkün değildir. Görevsiz bir mahkemenin davayı yürütmesi taraflar bakımından usuli kazanılmış hak doğurmaz. Görev kuralları yorum veya kıyas yoluyla değiştirilemez ve kapsamı genişletilemez; yasal düzenlemelerde açıkça özel bir mahkeme işaret edilmemişse görev genel mahkemelere aittir. Görev kuralları kanun yolu denetiminde de re'sen gözetilir.

Göreve aykırılık halleri kesin hüküm oluştuktan sonraki olağanüstü kanun yollarında sınırlı bir etkiye sahiptir. Nitekim görevsiz mahkeme tarafından verilerek kesinleşmiş bulunan kararlara karşı, yalnızca görevsizlik sebebine dayanılarak yargılamanın yenilenmesi yoluna başvurulamaz.

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 3. maddesi, Anayasa Mahkemesi'nin 16/2/2012 tarihli ve E.: 2011/35, K.: 2012/23 sayılı kararı ile iptal edilmiştir.

Genel Görevli Mahkeme Olarak Asliye Hukuk Mahkemesi

Adli yargı ilk derece hukuk mahkemeleri arasında asıl ve genel görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 2. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, uyuşmazlık konusu hakkın parasal tutarına veya değerine bakılmaksızın malvarlığı hakları ile şahıs varlığına ilişkin açılacak tüm davalarda, aksine yasal bir görev kuralı bulunmadıkça görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir.

Genel görev ilkesinin bir diğer tamamlayıcısı olarak Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 2. maddesinin ikinci fıkrasında açık bir kurala yer verilmiştir. Buna göre gerek Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nda gerekse diğer kanunlarda aksine bir düzenleme bulunmadıkça, asliye hukuk mahkemesi diğer dava ve işler bakımından da görevlidir.

Sulh Hukuk Mahkemesinin Görev Alanı ve Yargılama Usulü

Sulh hukuk mahkemelerinin görev alanı kanunda tek tek sayılan dava ve işlerle sınırlandırılmıştır. 6100 sayılı Kanun'un 4. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi doğrultusunda; İcra ve İflas Kanunu uyarınca ilamsız icra yoluyla taşınmaz tahliyesine ilişkin hükümler saklı kalmak üzere, kira ilişkisinden kaynaklanan her türlü alacak davası dahil tüm kira uyuşmazlıkları ve bu davalara karşı ikame edilen karşı davalar sulh hukuk mahkemesinde karara bağlanır.

Sulh hukuk mahkemeleri dava konusunun değerine bakılmaksızın taşınır ve taşınmaz malların veya hakların paylaştırılması ile ortaklığın giderilmesi davalarına bakar. Bunun yanında taşınır veya taşınmaz mallarda yalnızca zilyetliğin korunmasına yönelik davalar ile kanunların açıkça görevlendirdiği işler de bu mahkemenin görevindedir. 6100 sayılı Kanun'un 316. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca sulh hukuk mahkemelerinin görevine giren dava ve işlerde basit yargılama usulü uygulanır.

Özel yasal düzenlemeler uyarınca Kat Mülkiyeti Kanunu ve Kooperatifler Kanunu'ndan kaynaklanan uyuşmazlıklar sulh hukuk mahkemesinde görülür. Ayrıca 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 87. maddesi gereğince, her ilgilinin sulh hâkiminden derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespitini talep etme hakkı bulunmaktadır.

Özel Mahkemelerin Görev Sınırları

Aile hukukuna ilişkin uyuşmazlıklar ihtisas mahkemesi olan aile mahkemelerinin görevindedir. 4787 sayılı Kanun'un 4. maddesi gereğince Türk Medenî Kanununun vesayet gibi üçüncü kısım hükümleri hariç olmak üzere İkinci Kitabından, 4722 sayılı Kanundan ve yabancı mahkeme kararlarının aile hukukuna dair tanıma ve tenfizinden doğan işler aile mahkemesince incelenir. Aile mahkemesi kurulmamış yerlerde bu davalara genel mahkeme sıfatıyla asliye hukuk mahkemesi bakar. Nafaka ve velayet davalarında basit yargılama usulü, diğer aile davalarında ise yazılı usul geçerlidir.

İşçi ile işveren arasındaki iş ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda iş mahkemeleri görevlidir. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu'nun 5. maddesi uyarınca iş sözleşmesine tabi işçiler, gazeteciler ve gemiadamları ile işverenleri arasındaki sözleşmeden veya kanundan doğan uyuşmazlıklar iş mahkemesinde görülür. İdari para cezalarına itirazlar ve kanuni istisnalar saklı kalmak üzere Sosyal Güvenlik Kurumu veya Türkiye İş Kurumunun taraf olduğu iş ve sosyal güvenlik davaları ile sendikal davalar da iş mahkemesinin görev alanındadır. 6100 sayılı Kanun'un 316. maddesinin birinci fıkrasının (d) bendi uyarınca iş mahkemelerinde basit yargılama usulü uygulanır.

İcra takip hukukundan kaynaklanan çekişmelerin çözümü icra mahkemelerinin görevidir. 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu uyarınca icra işlemlerine karşı şikayetler, takibe itirazlar, itirazın kaldırılması, takibin ertelenmesi veya iptali talepleri, haciz ve iflastaki istihkak davaları ile ihalenin feshi ve icranın geri bırakılması istemleri icra mahkemesince incelenir. İcra mahkemelerinde basit yargılama usulü uygulanır.

Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ile sınai mülkiyet mevzuatından kaynaklanan davalara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi bakar. Deniz ticaretinden doğan sözleşmeler, kazalar, donatan ve gemi alacaklılarına ilişkin davalarda ise Denizcilik İhtisas Mahkemesi görevlidir; bu mahkemenin bulunmadığı yargı çevrelerinde uyuşmazlık asliye ticaret mahkemesinde karara bağlanır.

Özel ihtisas mahkemelerinin bulunmadığı yargı çevrelerinde uyuşmazlıkların genel mahkemelerde görülmesi esası tüketici ve kadastro davalarında da geçerlidir. Tüketici mahkemesi kurulmamış olan yerlerde 6502 sayılı Kanun kapsamındaki davalara asliye hukuk mahkemesince bakılır ve basit yargılama usulü uygulanır. Kadastro mahkemesi teşkilatı bulunmayan yerlerde ise 3402 sayılı Kadastro Kanunu'nun 25. maddesi gereğince kadastro davaları asliye hukuk mahkemesinde ilk derece mahkemesi sıfatıyla yürütülür.

Görevsizlik Kararı ve Dosyanın Gönderilmesi Usulü

Davanın görevsiz bir mahkemede açılması durumunda mahkeme görevsizlik kararı verir; ancak dosya kendiliğinden görevli mahkemeye aktarılmaz. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 20. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, taraflardan birinin kararın kesinleştiği tarihten veya kanun yolu başvurusunun reddi kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurması ve dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesini talep etmesi gerekir. İki haftalık süre içinde başvuru yapılmaması halinde mahkemece davanın açılmamış sayılmasına kendiliğinden karar verilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy