Gemi Adamı Hakları ve Yasal Güvenceleri Nelerdir?

Gemi adamı hakları; Türk bayraklı gemilerde bir hizmet akdine dayanarak görev yapan kaptan, zabit, tayfa ve diğer çalışanların kanuni iş güvencelerini, ücret haklarını, çalışma ve dinlenme sürelerini düzenler. 854 sayılı Deniz İş Kanunu uyarınca bir hizmet akdine dayanarak gemide çalışan kaptan, zabit, tayfa ve diğer kimseler gemi adamı sayılır. Bu kanun kapsamına dahil olmak için geminin Türk bayrağı taşıması ve en az 100 gros tonilato olması gerekir. Aynı işverene ait gemilerin toplam gros tonajının 100'ü aşması ya da işverenin en az 5 gemi adamı çalıştırması durumunda ise münferit gemilerin tonajına bakılmaksızın Deniz İş Kanunu hükümleri tatbik edilir. Kanunda öngörülen bu ölçütlerin altında kalan gemilerde çalışan gemi adamları Türk Borçlar Kanunu hükümlerine tabidir.

Yabancı Uyruklu ve Yabancı Bayraklı Gemilerde Çalışan Personelin Durumu

Deniz İş Kanunu kapsamına giren gemilerde istihdam edilen yabancı uyruklu çalışanlara kanun hükümlerinin uygulanması karşılıklılık esasına bağlıdır. Yabancı uyruklu gemi adamlarının bu haklardan faydalanabilmesi için vatandaşı oldukları devletin Türk çalışanlara mütekabiliyet esasıyla aynı hakları tanıması şarttır.

Sosyal güvenlik rejimi bakımından yabancı bayraklı gemilerde görev yapan gemi adamları 4/A zorunlu sigortalılığı kapsamında sayılmamaktadır. Ayrıca deniz çalışanlarının fiili hizmet süresi zammı olan yıpranma payı, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 1 Ekim 2008 tarihinde yürürlüğe girmesiyle birlikte kaldırılmıştır; bu tarihten önce kazanılmış süreler ise korunur.

İş ve Vardiya Süreleri ile Fazla Çalışma Düzeni

854 sayılı Deniz İş Kanunu'nun 26. maddesi kapsamında genel iş süresi günde sekiz ve haftada kırk sekiz saat olarak belirlenmiş olup bu süre haftanın çalışma günlerine eşit biçimde paylaştırılır. Kanun uyarınca iş süresi, personelin işbaşında bulunduğu ya da vardiya tuttuğu zaman dilimini ifade eder. Ayrıca işveren veya işveren vekili; personelin vardiya düzenini, yemek ve dinlenme vakitlerini gösteren bir çizelge hazırlayarak gemide personelin görebileceği uygun bir yere asmakla yükümlüdür.

Yasal iş sürelerinin aşılması suretiyle yürütülen mesailer fazla saatlerde çalışma sayılır. Yapılacak fazla çalışmanın her saati için gemi adamına ödenecek ücret, normal çalışma saat ücretinin en az yüzde yirmi beş artırılması suretiyle tespit edilen tutardan az olamaz. İşveren veya vekili fazla saatlerle yapılan çalışmaları belgelemek amacıyla noter onaylı ayrı bir defter tutmak, zam oranlarını, yapılan günü, süreyi ve hak edilen alacağı bu defterde göstermek zorundadır. Tahakkuk eden fazla çalışma ücretleri, asıl ücretin ödendiği devre ve yerlerde personele tam olarak ödenir.

Denizcilik faaliyetlerinin kendine özgü koşulları gereğince bazı durumlar fiilen çalışma yapılmış olsa dahi fazla çalışma sayılmaz. Geminin, gemideki şahısların veya yükün selameti için kaptanın zorunlu gördüğü acil işler; gümrük, karantina ve sair sıhhi formaliteler sebebiyle yapılan zorunlu ilave işlemler ile gemi seyir halindeyken veya limandayken gerçekleştirilen yangın, gemiyi terk, denizde çatışma, denizden adam kurtarma ve savunma talimleri fazla çalışma olarak değerlendirilmez.

Yıllık Ücretli İzin Hakkı ve Süreleri

Gemi adamının yıllık ücretli izin hakkı kazanabilmesi için aynı işverene ait işyerinde veya aynı gemide aralıksız olarak en az altı ay çalışmış olması gereklidir. Hizmet süresi altı ay ile bir yıl arasında olan personelin yıllık ücretli izin süresi on beş günden, bir yıl ve daha fazla hizmeti bulunanların izin süresi ise bir aydan az olamaz.

Ücret Güvencesi, Geçici Kesintiler ve Kanuni Rehin Hakkı

Gemi adamının ücret ödeme periyodu en fazla bir ay olarak kararlaştırılabilir. Personele ödenen ücretler ile verilen avansların kayıt altına alınabilmesi için her gemide noter onaylı bir ücret ödeme defteri bulunması yasal zorunluluktur; yalnızca liman seferi icra eden gemilerde bu defter işverenin bürosunda tutulabilir. Taraflar, sözleşmeyle veya toplu iş sözleşmesiyle personelin ileride sebebiyet verebileceği zararları karşılamak amacıyla geçici bir kesinti yapılmasını kararlaştırabilir; ancak bu kesintinin tutarı gemi adamının günlük ücretini aşamaz.

Gemi adamlarının alacakları Türk Ticaret Kanunu'nun 1320. maddesi kapsamında özel bir imtiyazla teminat altına alınmıştır. Gemi adamlarına gemide çalıştırılmaları dolayısıyla ödenecek ücretler, sair tutarlar, sosyal sigorta katılma payları ve ülkeye getirilme masrafları gemi alacağı niteliği taşır. Gemi adamı, işverenden veya donatandan alacağını tahsil edemediği takdirde kanundan doğan rehin hakkını kullanarak gemi ve eklentilerini sattırmak yoluyla alacağını tahsil etme yetkisine sahiptir.

Hizmet Sözleşmesinin Feshi ve Bildirim Önelleri

Süresi belirsiz deniz hizmet sözleşmeleri, haklı fesih halleri ayrık tutulmak üzere, gemi adamının işe alınmasından itibaren altı ay geçmedikçe feshedilemez. Belirsiz süreli sözleşmelerin bildirimli feshinde kanuni bildirim önelleri uygulanır. Sözleşme; hizmeti altı ay sürmüş olan gemi adamı için bildirimin muhataba ulaşmasından itibaren iki hafta, altı aydan bir buçuk yıla kadar sürenler için dört hafta, bir buçuk yıldan üç yıla kadar sürenler için altı hafta ve üç yıldan fazla sürenler için sekiz hafta sonra bozulmuş olur. Bu süreler asgari nitelikte olup sözleşme ile artırılabilir; bildirim şartına uymayan taraf söz konusu önellere karşılık gelen ücret tutarında ihbar tazminatı ödemekle yükümlüdür.

Gemi adamının sendikaya üye olması, şikayette bulunması veya genel olarak sözleşmeyi fesih hakkının kötüye kullanıldığı durumlarda bildirim önellerine ait ücretlerin üç katı tutarında kötüniyet tazminatı ödenmesi gerekir. Tarafların ayrıca genel hükümlere göre tazminat talep etme hakkı saklıdır. Öte yandan, 854 sayılı Deniz İş Kanunu kapsamında iş güvencesi hükümleri çerçevesinde işe iade davası düzenlenmemiştir; bu nedenle deniz çalışanlarının işe iade davası açma hakkı bulunmaz.

Haklı Nedenle Fesih, İnfisah ve Dönüş Masrafları

854 sayılı Deniz İş Kanunu'nun 14. maddesi uyarınca süresi belirli, belirsiz veya sefer üzerine yapılan hizmet sözleşmesi belirli koşulların varlığında taraflarca feshedilebilir. İşveren veya işveren vekili; personelin herhangi bir limanda geminin hareketinden önce gemiye dönmeyerek hizmete girmemesi ya da hiç dönmemesi, tutukluluk, hapis veya çalışmaktan menedilme gibi nedenlerle gemide hizmet görmesinin imkânsızlaşması, kanuna, hizmet akdine, çalışma şartlarına, denizcilik kural ve teamüllerine veya ahlak ve adaba aykırı davranması hallerinde sözleşmeyi feshedebilir. Buna karşılık personelin ücretinin kanun veya sözleşme gereğince ödenmemesi ile işveren veya işveren vekilinin personele karşı kanuna, akde, çalışma şartlarına, denizcilik kural ve teamüllerine veya ahlak ve adaba aykırı hareket etmesi durumlarında hizmet sözleşmesi gemi adamı tarafından feshedilebilir.

Geminin herhangi bir sebeple 30 günden fazla süreyle seferden kaldırılması veya gemi adamının sürekli gemide çalışmasına engel bir hastalığa yakalanması yahut engelli hâle gelmesi durumunda taraflardan her biri sözleşmeyi feshetme hakkına sahiptir. Geminin kayba uğraması, terk edilmesi, harp ganimeti ilan edilmesi veya Türk bayrağından ayrılması hallerinde ise hizmet sözleşmesi kendiliğinden bozulur.

Hizmet sözleşmesinin işveren tarafından yurt dışında feshedilmesi halinde işveren, sözleşmede aksine hüküm bulunmadıkça gemi adamını geminin bağlama limanına iade etmek ve yolculuk boyunca yol, iaşe ve diğer zorunlu masrafları karşılamak mecburiyetindedir.

Kıdem Tazminatına Hak Kazanma Şartları

Gemi adamının kıdem tazminatına hak kazanabilmesi için aynı gemide veya aynı işverene bağlı olarak en az bir yıl çalışmış olması şarttır. Her tam çalışma yılı için personele 30 günlük ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenir; bir yıldan artan süreler oranlanarak hesaba katılır. Kural olarak işverenin haklı fesihlerinde tazminat ödenmemekle birlikte, geminin 30 günden fazla seferden kaldırılması veya gemi adamının sürekli çalışmasına engel hastalığa yakalanması yahut engelli hale gelmesi gerekçesiyle işverenin yaptığı fesihlerde gemi adamına kıdem tazminatı ödenir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy