Deniz İş Kanunu Kapsamı ve İş Sözleşmesinin Düzenlenmesi
854 sayılı Deniz İş Kanunu kapsamındaki gemilerde çalışan yabancı uyruklu gemi adamlarına anılan Kanun hükümlerinin tatbiki mütekabiliyet esasına bağlı tutulmuştur. Yabancı gemi adamının vatandaşı olduğu devletin Türk gemi adamlarına aynı hakları tanıması halinde Deniz İş Kanunu hükümleri yabancı çalışanlara da uygulanır.
Deniz İş Kanunu'nun 5. ve 6. maddeleri uyarınca gemi adamı iş sözleşmesinin yazılı olarak akdedilmesi şarttır. Sözleşme iki nüsha halinde düzenlenir; bir nüshası işverende, diğer nüshası ise gemi adamında kalır. Taraflar arasında akdedilen sözleşmenin kanunda öngörülen zorunlu unsurları barındırması zorunludur.
Hizmet Sözleşmesinin Haklı Nedenle Feshi ve İnfisah Halleri
Deniz İş Kanunu'nun 14. maddesinin birinci fıkrasına göre; gemi adamının herhangi bir limanda geminin hareketinden önce gemiye dönerek hizmete girmemesi veya gemiye hiç dönmemesi, tutukluluk, hapis yahut gemide çalışmaktan menedilme sebepleriyle çalışmasının imkânsızlaşması, işveren veya işveren vekiline karşı kanuna, hizmet sözleşmesine, sair çalışma şartlarına aykırı davranması ya da denizcilik kural ve teamülleri ile ahlak ve adaba aykırı fiillerde bulunması hallerinde sözleşme işveren veya vekili tarafından derhal feshedilebilir. İşten çıkarma gerekçelerinin gemi adamına yazılı olarak bildirilmesi kural olup, yazılı bildirim imkânı bulunmadığında durum tutanakla tespit edilir.
854 sayılı DENİZ İŞ KANUNU m. 14Kaynağı aç
Gemi adamının haklı nedenle fesih yetkisi ise Deniz İş Kanunu'nun 14. maddesinin ikinci fıkrasında yer alır. Ücretin kanun veya hizmet sözleşmesi gereğince ödenmemesi, işveren veya işveren vekilinin gemi adamına karşı kanuna, hizmet akitlerine veya sair iş şartlarına aykırı hareket etmesi yahut denizcilik kural ve teamüllerine ya da ahlak ve adaba aykırı davranması durumlarında gemi adamı sözleşmeyi derhal feshetme hakkına sahiptir.
Fesih hakkını doğuran olayın öğrenilmesinden itibaren altı gün ve her halde olayın gerçekleşmesinden itibaren bir yıllık hak düşürücü süre içinde fesih hakkının kullanılması gerekir.
Geminin herhangi bir sebeple otuz günü aşan süreyle seferden kaldırılması veya gemi adamının sürekli olarak gemide çalışmasını engelleyen bir hastalığa yakalanması yahut engelli hale gelmesi durumunda hem işveren hem de gemi adamı sözleşmeyi feshedebilir. Geminin kaybolması veya kayba uğraması, terk edilmesi, harp ganimeti ilan edilmesi ya da Türk bayrağından ayrılması hallerinde ise hizmet sözleşmesi herhangi bir bildirim veya işleme gerek kalmaksızın kendiliğinden bozulur.
Fesih Bildirim Süreleri ve Kötüniyet Tazminatı
Deniz İş Kanunu gereğince fesih bildirim süreleri kıdeme göre derecelendirilmiştir. Altı aya kadar çalışmış olan gemi adamı için fesih ihbar bildiriminin muhataba ulaşmasından itibaren iki hafta, altı ay ile bir buçuk yıl arasında çalışmış olanlar için dört hafta, bir buçuk yıl ile üç yıl arasında çalışmış olanlar için altı hafta ve üç yıldan fazla çalışmış olanlar için sekiz hafta sonra sözleşme sona erer. Bu kanuni bildirim sürelerine riayet etmeksizin sözleşmeyi sona erdiren taraf ihbar tazminatı ödemekle yükümlüdür.
İş sözleşmesinin gemi adamının sendikaya üye olması, şikâyette bulunması yahut hizmet akdini bozma hakkının kötüye kullanılması sebebiyle sona erdirilmesi durumunda, kanunda öngörülen bildirim önellerine ait tazminatın üç katı tutarında kötüniyet tazminatı ödenir.
Çalışma Süreleri, Fazla Çalışma ve Ücretin Korunması
Deniz iş ilişkisinde belirli görevleri yürüten personel çalışma sürelerine tabi tutulmamıştır. Birden fazla kaptan bulunması halinde birinci kaptan ve vekili, birden fazla makinist varsa başmakinist, hekim ve sağlık personeli, hemşire ve hastabakıcılar, kurtarma gemilerinde çalışan ve asli görevleri can, mal ve gemi kurtarma olan gemi adamları ile gemide kendi nam ve hesabına çalışan kimseler Deniz İş Kanunu'nun çalışma sürelerine tabi değildir.
Geminin, gemide bulunanların veya yükün selameti için kaptanın zorunlu gördüğü çalışmalar fazla çalışma sayılmaz. Ayrıca gümrük işlemleri, karantina olayı ve sair sıhhi formalite işleri nedeniyle yerine getirilmesi zorunlu olan işler ile acil durum talim ve tatbikatları da fazla çalışma kapsamında değerlendirilmez.
Deniz İş Kanunu'nun 29. maddesi gereğince ücret ödeme devresi bir aydan fazla olamaz. Hizmet sözleşmesinin sona ermesi veya bozulması halinde gemi adamının ücreti derhal ve tam olarak ödenir. Haklı bir neden bulunmaksızın işini yapmayan gemi adamının bu durumu gemi jurnaline yazılır, jurnal bulunmuyorsa tutanakla tevsik edilir; gemi adamı bu süreye ait ücretten mahrum bırakılır ve uğradığı zararın telafisi bakımından işverenin tazminat talep hakkı saklıdır.
854 sayılı DENİZ İŞ KANUNU m. 29Kaynağı aç
Gemi adamının ücretinin korunması kapsamında, hâkim tarafından gemi adamının ailesinin geçimi için takdir edilen kısım ile mevzuatta gösterilen maktu tutar haczedilemez. Buna karşılık nafaka borçları kanuni sınırlamalara tabi tutulmaksızın haczedilebilir.
Yıllık Ücretli İzin ve İzin Ücreti Esasları
Aynı işverenin emrinde veya aynı gemide bir takvim yılı içinde bir veya birden fazla hizmet akdine dayanarak en az altı ay çalışan gemi adamı yıllık ücretli izne hak kazanır. İzin süresi; altı aydan bir yıla kadar hizmeti olan gemi adamları için on beş günden, bir yıl ve daha fazla hizmeti olanlar için ise yılda bir aydan az olamaz. İzin işverenin uygun göreceği zamanda kullanılır ve bu haktan feragat edilemez.
854 sayılı DENİZ İŞ KANUNU m. 40Kaynağı aç
Bir aylık yıllık izin hakkı, tarafların rızasıyla aynı yıl içinde ikiye bölünerek kullandırılabilir. Gemi adamı yıllık ücretli iznini yabancı bir memleket limanında yahut hizmet sözleşmesinin yapıldığı yerden başka bir mahalde kullanmaya zorlanamaz. Gemi adamı talep ettiği takdirde işverenden yedi güne kadar ücretsiz yol izni isteyebilir.
Hizmet sözleşmesinin yıllık izin kullanılmadan sona ermesi durumunda kullanılmayan izne karşılık gelen ücret ödenir. Sözleşmenin işveren tarafından haklı nedenle feshedilmesi halinde izin ücretinin ödenmeyeceği düzenlenmiş olmakla birlikte, Deniz İş Kanunu'nun 40. maddesinin yedinci fıkrası Anayasa Mahkemesi kararı ile iptal edilmiştir.
Gemi adamı iş sözleşmesini hangi hallerde derhal feshedebilir?
Ücretin mevzuata veya sözleşmeye uygun ödenmemesi, işverenin kanuna, sözleşmeye veya çalışma şartlarına aykırı hareket etmesi yahut denizcilik kural, teamül veya ahlaka aykırı davranması hallerinde gemi adamı sözleşmeyi derhal feshedebilir.
Gemi adamının yıllık ücretli izin süresi ne kadardır?
Aynı işverenin emrinde veya aynı gemide bir takvim yılı içinde bir veya birden fazla hizmet akdine dayanarak en az altı ay çalışan gemi adamının izin süresi; altı aydan bir yıla kadar hizmeti olanlar için on beş günden, bir yıl ve daha fazla hizmeti olanlar için yılda bir aydan az olamaz.
Haklı sebep olmaksızın işini yapmayan gemi adamı hakkında ne yapılır?
Durumun gemi jurnaline kaydedilmesi ve jurnal yoksa bir tutanakla belgelenmesi şartıyla gemi adamı çalışmadığı süreye ait ücretten mahrum edilir; işverenin uğradığı zararın telafisi için tazminat isteme hakkı da saklıdır.
Gemide hangi durumlar fazla çalışma sayılmaz?
Geminin, gemide bulunanların veya yükün selameti için kaptanın zorunlu gördüğü işler, gümrük, karantina ve sair sıhhi formalite işleri ile acil durum talim ve tatbikatları fazla çalışma sayılmaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy