Geçici İş İlişkisinin Hukuki Niteliği ve Kurulma Yolları
Geçici iş ilişkisi, kanunda yer alan ihtiyaçlara dayanılarak ve mevzuatta belirlenen usul çerçevesinde işçinin geçici bir süre için başka bir işverene devredilmesi suretiyle kurulan üç taraflı bir istihdam modelidir. Bu hukuki ilişkinin temel dayanakları 4857 sayılı İş Kanunu'nun 7. maddesi ile 29854 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan yönetmeliktir. İlişki; işçi, işçiyi devreden işveren ve işçiyi devralan işveren unsurlarından oluşur. Asıl işverenin, iş sözleşmesinden kaynaklanan iş görme borcunun ifasını talep etme yetkisini geçici bir süre için devralan işverene devretmesiyle ilişki vücut bulur.
4857 sayılı İş Kanunu'nun 7. maddesinin 1. fıkrası uyarınca geçici iş ilişkisi serbestçe kurulamaz. Bu ilişki yalnızca Türkiye İş Kurumu tarafından yetkilendirilmiş özel istihdam büroları aracılığıyla ya da bir holding bünyesinde yahut aynı şirketler topluluğuna bağlı başka bir işyerinde görevlendirme yapılmak suretiyle tesis edilebilir. İlişkinin kurulmasıyla birlikte işçinin ücret bordrosunda diğer işveren kayıtlı olsa dahi; işçiye talimat verme, işin yerine getirilmesini isteme ve çalışma koşullarını düzenleme hak ve yetkileri devralan işverene geçer.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 7Kaynağı aç
Özel istihdam bürosu aracılığıyla kurulan geçici iş ilişkisinde, büro ile geçici işçi arasında iş sözleşmesi, geçici işçi çalıştıran işveren ile de geçici işçi sağlama sözleşmesi yazılı olarak düzenlenir. Holding bünyesinde veya aynı şirketler topluluğuna bağlı başka bir işyerinde görevlendirme suretiyle kurulan ilişkide ise işverenin, devir sırasında işçinin yazılı rızasını alması ve sözleşmeyi yazılı olarak kurması zorunludur.
Geçici İşçi Çalıştırılabilecek Haller ve Yasal Süreler
Özel istihdam bürosu aracılığıyla geçici işçi sağlama sözleşmesi mevzuatta öngörülen belirli hallerde kurulabilir. Kanunda sınırlı olarak sayılmamakla birlikte iş sözleşmesinin askıda kaldığı doğum, analık, ebeveyn izni, askerlik veya eğitim gibi durumlar ile mevsimlik işler ve ev hizmetleri bu kapsamdadır. Ayrıca işletmenin arızi işleri, acele iş sağlığı ve güvenliği önlemleri, zorlayıcı sebepler, üretim kapasitesinin öngörülemeyen artışı ve mevsimlik işler hariç dönemsellik arz eden iş artışlarında da bu sözleşme akdedilebilir.
Geçici işçi sağlama sözleşmesinin azami süreleri ve yenilenme şartları sözleşmenin dayandığı hukuki sebebe göre değişiklik gösterir. Doğum, analık izni veya iş sözleşmesinin askıda kaldığı hallerde sözleşme bu durumun devamı süresince geçerlidir. Mevsimlik tarım işleri ile ev hizmetlerinde herhangi bir süre sınırlaması öngörülmemiştir. Sayılan diğer durumlarda ise sözleşme en fazla dört ay süreyle kurulabilir. Bu sözleşmeler, mevsimlik işler hariç dönemsellik arz eden iş artışları haricinde, toplam sekiz ayı geçmemek kaydıyla en fazla iki defa yenilenebilir. Sürenin sonunda geçici işçi çalıştıran işveren, aynı iş için altı ay geçmedikçe yeniden geçici işçi çalıştıramaz.
Holding bünyesinde veya aynı şirketler topluluğuna bağlı başka bir işyerinde görevlendirme suretiyle kurulan geçici iş ilişkisi ise 4857 sayılı İş Kanunu'nun 7. maddesinin 15. fıkrasına tabidir. Bu kapsamdaki ilişki yazılı olarak altı ayı geçmemek üzere kurulabilir ve en fazla iki defa yenilenebilir.
Yasal Yasaklar, Kota Sınırlamaları ve İş Güvencesi
4857 sayılı İş Kanunu'nun 29. maddesi çerçevesinde toplu işçi çıkarılan işyerlerinde sekiz ay boyunca özel istihdam büroları üzerinden geçici iş ilişkisi tesis edilemez. Kamu kurum ve kuruluşları ile yer altında maden çıkarılan işyerleri de bu yasak kapsamındadır. Ayrıca 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'nun 65. maddesindeki istisnalar saklı kalmak üzere grev ve lokavt esnasında geçici iş ilişkisiyle çalışan istihdam edilemez.
İşyerindeki mevcut çalışanların korunması amacıyla fesih sonrasına yönelik yasal bir sınırlama getirilmiştir. İş sözleşmesi feshedilen bir işçinin, feshin gerçekleştiği tarihten itibaren altı aylık süre dolmadıkça aynı işveren tarafından geçici iş ilişkisi yoluyla istihdam edilmesi mümkün değildir.
İşletmenin üretim kapasitesinin öngörülemeyen artışı gerekçesiyle geçici iş ilişkisi kurulduğunda işçi kotası uygulanır. Bu kapsamda çalıştırılan işçi sayısı, işyerinde çalıştırılan toplam işçi sayısının dörtte birini geçemez. On ve daha az işçi istihdam edilen işyerlerinde ise beş işçiye kadar geçici iş ilişkisi kurulmasına izin verilmiştir. Yapılan sözleşmede işçinin hangi sebeple ve ne kadar süre için devredildiğinin açıkça yer alması zorunludur.
Çalışma Koşulları ve Ücretin Güvenceye Alınması
Geçici iş ilişkisinde çalışan işçinin hakları yasal güvence altındadır. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 7. maddesinin 10. fıkrası uyarınca, geçici işçinin fiilen çalıştığı işyerindeki temel çalışma koşulları, aynı işveren tarafından aynı iş için doğrudan istihdam edilmesi halinde sağlanacak koşulların altında olamaz. İşyerinde uygulanan genel çalışma koşulları geçici işçiye de sağlanır ve geçici işveren kendi işçisine karşı almakla yükümlü olduğu iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini geçici işçiye karşı da almakla yükümlüdür.
İşçinin serbestisini korumak amacıyla sözleşmelere sınırlayıcı kayıtlar konulamaz. Geçici işçinin sürenin sona ermesinden sonra çalıştığı işyerinde çalışmaya devam etmesini veya başka herhangi bir özel istihdam bürosunda görev almasını engelleyici hükümler getirilemez; işçi aleyhine rekabet yasağı sözleşmesi düzenlenemez. Bununla birlikte geçici işçiyi çalıştıran işveren, işyerinde açık pozisyon bulunması halinde geçici iş ilişkisiyle çalışan kişilere bu durumu bildirmekle yükümlüdür.
Özel istihdam bürosu ile işçi arasında akdedilen sözleşmede, işçinin ne kadar süre içerisinde işe çağrılmaması halinde haklı nedenle fesih hakkını kullanabileceği belirlenir ve bu bekleme süresi üç ayı geçemez. Ayrıca üretim kapasitesinin öngörülemeyen artışı kapsamında kurulan ilişkide ödenmeyen işçi ücretleri bulunuyorsa, geçici işçi çalıştıran işveren özel istihdam bürosunun alacağını ödemeyip bundan mahsup ederek işçilerin en çok üç aya kadar olan ücretlerini banka hesaplarına doğrudan yatırır ve ödenmeyen tutarlar ile işçileri Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne bildirir.
Sözleşme Süresinin Aşılması, İade ve İşveren Sorumluluğu
Sözleşmede öngörülen sürenin dolmasına rağmen geçici iş ilişkisinin fiilen devam etmesi durumunda, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 7. maddesinin 13. fıkrası uyarınca, geçici işçi çalıştıran işveren ile işçi arasında sözleşmenin sona erme tarihinden itibaren belirsiz süreli iş sözleşmesi kurulmuş kabul edilir. Bu halde özel istihdam bürosu işçinin geçici iş ilişkisinden doğan ücretinden, işçiyi gözetme borcundan ve sosyal sigorta primlerinden yalnızca kendi sözleşme süresiyle sınırlı olarak sorumludur.
Geçici işçinin çalıştığı işyerinde yükümlülüklerine aykırı davranması halinde devralan işveren işçiyi devreden işverene iade eder. Bu davranışlar nedeniyle fesih yoluna gidilmesi halinde yetki iş sözleşmesinin tarafı olan işverene aittir ve 4857 sayılı İş Kanunu'nun 25. maddesi kapsamında fesih yapılabilir. İş sözleşmesi anılan madde uyarınca feshedilen işçi, feshin maddedeki sebeplere uygun olmadığı iddiasıyla iş güvencesi hükümleri çerçevesinde yargı yoluna başvurabilir.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 25Kaynağı aç
İşçilik alacakları ve yasal borçlar bakımından işverenlerin sorumluluğu ilişkinin türüne göre ayrışır. Holding bünyesinde veya aynı şirketler topluluğuna bağlı işyerleri arasındaki devirlerde asıl işverenin ücret ödeme borcu devam eder; devralan işveren ise işçinin kendisinde çalıştığı sürede ödenmeyen ücretinden, işçiyi gözetme borcundan ve sosyal sigorta primlerinden devreden işverenle birlikte müteselsilen sorumludur. Özel istihdam büroları aracılığıyla kurulan ilişkilerde kanun belirli mahsup ve bildirim usulleri öngörmüş olup devralan işveren bakımından holding içi görevlendirmelerdeki gibi genel ve açık bir müteselsil sorumluluk kuralı düzenlenmemiştir.
Sözleşmede kararlaştırılan süre dolduğu halde çalışmaya devam edilirse ne olur?
Sözleşmede belirtilen sürenin dolmasına rağmen geçici iş ilişkisinin devam etmesi durumunda, geçici işçi çalıştıran işveren ile işçi arasında sürenin bittiği tarihten itibaren belirsiz süreli iş sözleşmesi kurulmuş sayılır.
İş sözleşmesi feshedilen bir işçi aynı işyerinde geçici işçi olarak çalıştırılabilir mi?
İş sözleşmesi feshedilen işçi, fesih tarihinden itibaren altı ay geçmedikçe aynı işveren tarafından geçici iş ilişkisi kapsamında çalıştırılamaz.
Geçici işçi aleyhine rekabet yasağı sözleşmesi yapılabilir mi?
Geçici işçinin geçici çalışma süresi bittikten sonra o işyerinde çalışmasını veya başka bir istihdam bürosuyla çalışmasını engelleyici kayıt konulamaz ve işçi aleyhine rekabet yasağı sözleşmesi akdedilemez.
Holding bünyesindeki geçici görevlendirme ne kadar süreyle yapılabilir?
Holding bünyesinde veya aynı şirketler topluluğuna bağlı işyerleri arasında geçici iş ilişkisi yazılı olarak altı ayı geçmemek üzere kurulabilir ve en fazla iki defa yenilenebilir.
Geçici işçinin çalışma koşulları nasıl belirlenir?
Geçici işçinin temel çalışma koşulları, geçici işçi çalıştıran işverenin işyerinde aynı iş için doğrudan istihdam edilmesi halinde sağlanacak çalışma koşullarının altında belirlenemez.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

