5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun 80. maddesi uyarınca; eser sahibinin manevi ve mali haklarına zarar vermemek kaydıyla ve eser sahibinin izniyle eseri özgün şekilde icra eden sanatçılar, bir icra ürününü ya da sair sesleri ilk defa tespit eden fonogram yapımcıları ile radyo-televizyon kuruluşları komşu hak sahibidir.
5846 sayılı FİKİR VE SANAT ESERLERİ KANUNU m. 80Kaynağı aç
İcracı Sanatçıların Hakları ve Yetki Sınırları
Bir eseri sahibinin izniyle özgün bir biçimde yorumlayan icracı sanatçı, bu icranın tespit edilmesine, yapılan tespitin çoğaltılmasına, satılmasına, dağıtılmasına, kiralanmasına ve ödünç verilmesine izin verme veya yasaklama hususunda münhasıran hak sahibidir. İcracı sanatçı ayrıca icrasının işaret, ses veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletimine, yeniden iletimine ve temsiline izin verme veya yasaklama yetkisini haizdir.
Sanatçı, kaydedilen icrasının veya çoğaltılan nüshalarının telli ya da telsiz vasıtalarla satılmasına, kamuya dağıtılmasına veya sunulmasına izin verme yahut bunları menetme yetkisine sahiptir; kişilerin belirledikleri yer ve zamanda icraya erişim sağlamasını kapsayan umuma iletim de bu çerçevededir. Bu tür iletimler vasıtasıyla icranın kamuya sunulması veya dağıtılması, sanatçının yayma hakkına aykırılık oluşturmaz. Ayrıca icracı sanatçıların bahse konu komşu haklarını sözleşmeye dayalı olarak ve uygun bir bedel mukabilinde yapımcılara devretmesi mümkündür.
İcracı sanatçılar, mali haklarını başkalarına devretseler dahi ve bu haklardan bağımsız olarak, kayıt altına alınmış icraları bakımından icranın sahibi olarak adlandırılmayı isteme hakkını korurlar; ancak fiili uygulama şartlarının zorunlu kıldığı haller bu kuralın dışındadır. Bunun yanında icralarının kendi saygınlıklarını sarsacak tarzda bozulmasının yahut tahrifata uğratılmasının önüne geçilmesini isteme yetkileri de devam eder.
Radyo-Televizyon Kuruluşlarının Hakları
Yayın kuruluşları, ürettikleri yayınların kayda alınmasına, başka yayın organları vasıtasıyla eş zamanlı, gecikmeli ya da yeniden iletilmesine, kablo veya uydu ortamında dağıtılmasına rıza gösterme yahut bunları engelleme yetkisini ellerinde bulundururlar.
Kişisel ve özel nitelikteki kullanımlar saklı kalmak şartıyla, söz konusu yayınların her türlü teknik yolla doğrudan yahut dolaylı biçimde kopyalanması ve dağıtılması hususunda izin verme veya menetme yetkisi de radyo-televizyon kuruluşlarına aittir.
Film Yapımcılarının Hakları ve Eser Sahipleriyle İlişkileri
Filmin ilk kaydını yapan yapımcı, eser sahibi ile icracı sanatçıdan mali hakların kullanımını devralmasının ardından, mezkûr izinle gerçekleştirilen kaydın doğrudan ya da dolaylı kopyalanması, satılması, dağıtılması, kiralanması ve kamuya ödünç verilmesi konularında münhasır izin verme veya menetme yetkisi kazanır.
Sinema yapıtlarında mutat usullerle ismi veya unvanı belirtilen gerçek yahut tüzel kişiler, aksi ispat edilinceye kadar filmin ilk kaydını hayata geçiren yapımcı sayılır.
Sinema eserinin ortak sahipleri, mali haklarını ilk tespiti gerçekleştiren yapımcıya aktardıktan sonra, aralarındaki sözleşmede farklı bir düzenleme yoksa yapıma dublaj uygulanmasına yahut altyazı eklenmesine karşı çıkamazlar. Buna karşılık müzik eseri sahibi, yapımcı ile imzaladığı sözleşme şartları baki kalmak üzere bestesini yayımlama ve icra etme yetkisini muhafaza eder.
Yazılı İzin Kuralı, İstisnalar ve Uygun Bedel Borcu
5846 sayılı Kanun'un 80. maddesi uyarınca komşu hak sahipleri ile filmlerin ilk tespitini gerçekleştiren yapımcıların verdikleri izinlerin yazılı olması zorunludur.
Hak sahiplerinin yazılı onayının aranmadığı yasal haller mevcuttur. Fikir ve sanat eserlerinin herhangi bir kazanç gayesi güdülmeksizin kamu düzeni, eğitim-öğretim, bilimsel incelemeler veya haber verme saikiyle icra edilerek topluma sunulması durumunda yazılı izin alma zorunluluğu bulunmaz. Aynı şekilde, fikir ve sanat ürünleri ile radyo-televizyon programlarının kâr amacı taşımaksızın ve yayımlanmaksızın yalnızca kişisel kullanım amacıyla çoğaltılması da bu muafiyet kapsamındadır.
Yayın kuruluşlarının bizzat kendi imkanlarıyla yalnızca kendi yayınlarında yararlanmak üzere gerçekleştirdikleri kısa süreli geçici kayıtlar ile 5846 sayılı Kanun'un 30, 32, 34, 35, 43, 46 ve 47. maddelerinde işaret edilen durumlar da izin mecburiyetinin dışındadır. Ancak bu istisnaların tatbiki, hak sahibinin hukuken korunan meşru menfaatlerine haklı bir gerekçe olmaksızın halel getiremez ve eserden mutat biçimde faydalanılmasına aykırı olamaz.
Kayıt altına alınmış icraların yahut filmlerin hangi yolla olursa olsun kamuya iletilmesi durumunda, bu materyalleri kullanan taraflar; eser sahiplerinin hakları saklı kalmak üzere, icracı sanatçı ile yapımcılara veya bunları temsil eden meslek birliklerine söz konusu kullanım karşılığında uygun bir bedel ödemek zorundadır.
Bağlantılı Hak İhlallerinde Dava Yolları
Bağlantılı hak sahipleri, haklarına vaki tecavüz durumlarında eser sahiplerinin yararlandığı hukuki koruma imkanlarına sahiptir; bu kapsamda tecavüzün ref'i davası, tecavüzün men'i davası ve tazminat davası açma haklarından faydalanabilirler.
5846 sayılı Kanun'un 80. maddesinde yer alan ceza yaptırımına ilişkin mülga onuncu fıkra hükmü, 5728 sayılı Kanun'un 578. maddesi düzenlemesi doğrultusunda yürürlükten kaldırılmıştır.
İcracı sanatçı mali haklarını devrettikten sonra adının belirtilmesini isteyebilir mi?
Evet, icracı sanatçılar mali haklarını devretmiş olsalar dahi uygulama şartlarının gerektirdiği durumlar hariç icralarının sahibi olarak tanıtılmayı ve itibarlarını zedeleyecek tahrif ve bozulmaların önlenmesini talep edebilirler.
Komşu hak sahiplerinin izin vermesinde yazılı şekil zorunlu mudur?
Komşu hak sahipleri ile filmlerin ilk tespitini gerçekleştiren yapımcıların verdikleri izinlerin yazılı olması zorunludur; ancak kanunda düzenlenen istisnai hallerde yazılı izin şartı aranmaz.
Bağlantılı hak sahipleri ihlallere karşı hangi davaları açabilir?
Bağlantılı hak sahipleri hak ihlallerine karşı tecavüzün ref'i davası, tecavüzün men'i davası ve tazminat davası haklarından faydalanırlar.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy