Firar suçu, askeri personelin kıtasından veya görevi icabı bulunmak zorunda olduğu yerden izinsiz uzaklaşmasıyla meydana gelir. 1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu kapsamında firar ve türleri 66 ile 70. maddeler arasında düzenlenmiştir. Kanunun 66. maddesinde firar, 67. maddesinde yabancı memlekete firar, 68. maddesinde mehil içi yakalanmakla sona eren firar, 69. maddesinde düşman tarafına, düşman karşısında ve mahsur mevkiden firar, 70. maddesinde ise sözleşerek firar fiilleri hüküm altına alınmıştır. Kıtasından veya görevi icabı bulunmak zorunda olduğu yerden izinsiz olarak altı günden fazla uzaklaşan askeri şahısların eylemi basit firar olarak nitelendirilir. Askeri Ceza Kanunu'nun 66. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca bu fiili işleyen askeri şahıslar bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
1632 sayılı ASKERİ CEZA KANUNU m. 66Kaynağı aç
14/6/1989-3574/2 md.)
1) Aşağıda yazılı askeri şahıslar bir
yıldan üç yıla kadar hapsolunur:
a) Kıt'asından veya
görevi icabı bulunmak zorunda olduğu yerden izinsiz olarak altı günden fazla
uzaklaşanlar,
b) Kıt'asından veya
görevini yapmakta olduğu yerden izin, istirahat veya hava değişimi alarak
ayrılanlardan, dönmeye mecbur bulundukları günden itibaren altı gün içerisinde
özürsüz olarak gelmeyenler,
2) Aşağıda yazılı
hallerde hapis cezası iki yıldan aşağı olamaz.
a) Suçlu, silah,
mühimmat ve bunların teçhizat veya nakil vasıtalarından ve hayvanlardan birini
veya ordu hizmetine tahsis edilen herhangi bir şeyi beraberinde götürmüş ise;
b) Suçlu hizmet yaparken
kaçmış ise;
c) Suçlu mükerrir ise;
3) Seferberlikte bu
maddede yazılı mehiller yarıya indirilir.
Yabancı memlekete
firar edenlerin cezaları:
Fail Sıfatı ve Suçun Oluşum Şartları
Firar suçu sırf askeri suç niteliğindedir ve yalnızca askeri personel tarafından işlenebilir. Milli Savunma Bakanlığı bünyesinde görev yapan devlet memurları ile işçiler bu suçun faili olamaz. Faili askeri hizmete bağlayan hukuki bağın varlığı için kişinin kıtaya fiilen katılması ve kıta siciline kaydedilmesi zorunludur; kıta siciline kaydı bulunmayan bir kişinin birliği terk etmesi firar sayılmaz. Ayrıca suç tarihinde askerliğe elverişsiz olduğu belirlenen kişiler asker kişi kabul edilemeyeceğinden haklarında firar suçundan ceza verilemez ve bu kişiler yönünden fiil işlenemez suç teşkil eder.
Manevi unsur bakımından firar suçu yalnızca kasten işlenebilen bir suçtur ve taksirle işlenmesi mümkün değildir. Failin eyleminde askerlik vazifesinden kurtulma kastı bulunmalıdır. Askerlik vazifesinden kaçma iradesi taşımaksızın amir emrine aykırı hareket ederek esas kıtasına giden askeri personelin eyleminde firar kastı gerçekleşmez. Bununla birlikte firar suçu mazeret kabul etmeyen suçlar arasında yer alır; askeri şahıs mazereti ne olursa olsun kanunda tanımlanan firar eylemini gerçekleştirdiğinde cezalandırılır.
İzin Süreçleri, Basit Firar ve İzin Tecavüzü Ayrımı
Asker kişinin hukuken izinli sayılabilmesi için amirlerince imzalanarak resmiyet kazanan izin belgesinin fiilen kendisine verilmesi gerekir. İzin verildiğini şifaen duyup belgeyi almadan veya belge tanzim edilse dahi teslim edilmeden birlikten ayrılmak izinsiz uzaklaşma sayılır ve kanuni sürelerin aşılması halinde suç meydana gelir.
Basit firar suçunun tamamlanması için kıtadan veya görev yerinden izinsiz uzaklaşmanın altı günden fazla sürmesi, diğer bir anlatımla yedi tam günün dolması şarttır. İzinsiz uzaklaşan asker kişi altı tam gün geçtikten sonra yedinci gün dolmadan kendiliğinden gelip birliğine teslim olursa fiili suç oluşturmaz ve Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu kapsamında disiplinsizlik sayılır. Ancak bu süre içinde kendiliğinden teslim olmayıp mehil zarfında yakalanırsa Askeri Ceza Kanunu'nun 68. maddesi uyarınca mehil içi yakalanmakla sona eren firar suçundan cezalandırılır.
İzin tecavüzü suçu Askeri Ceza Kanunu'nun 66. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde müstakil olarak düzenlenmiştir. Kıtasından veya görev yerinden izin, istirahat veya hava değişimi alarak ayrılanlardan dönmeye mecbur oldukları günden itibaren altı gün içinde özürsüz gelmeyen askeri şahıslar bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası alır. Basit firarda yedi tam günün dolması aranırken izin tecavüzünde dönülmesi gereken günün bitiminden itibaren altı tam günün geçmesi yeterlidir. Ayrıca firar suçunda mazeret kabul edilmezken izin tecavüzünde mazeret kabul edilebilir.
Atamalarda ise Askeri Ceza Kanunu'nun 65. maddesi uygulanır. Tayin emrinin tebliğinden itibaren mazeretsiz hazarda 15 ve seferberlikte 6 gün içinde hareket etmeyen veya yol süresi hariç hazarda 7, seferde 3 günden fazla süreyi mazeretsiz yolda geçirerek görev yerine katılmayan subay, astsubay ve askeri memurlar üç aya kadar, seferberlikte üç aydan beş aya kadar hapisle cezalandırılır. Bu hareket ve katılış sürelerinin bitmesinden itibaren mazeretsiz olarak hazarda altı, seferberlikte üç gün içinde kıtasına katılmayanlar hakkında 66. maddedeki firar hükümleri tatbik olunur.
1632 sayılı ASKERİ CEZA KANUNU m. 65Kaynağı aç
25/1/1957-6889/1 md.)
Tayin olunduğu vazife ve memuriyet
emrinin tebliğinden itibaren mazeretsiz hazarda 15 ve seferberlikte 6 gün
içinde hareket etmiyen veya yol müddeti hariç olarak hazarda 7, seferde 3
günden fazla bir müddet yolda geçirerek vazife ve memuriyetlerine iltihak
etmiyen subaylar, askeri memurlarla astsubaylar üç aya kadar ve seferberlikte
üç aydan beş aya kadar hapsolunurlar. Tekerrürü halinde ilk fiil hazarda ise
altı ay ve seferberlikte ise sekiz ay ve her iki fiil seferberlikte ise bir
sene hapsolunurlar.
Yukarda hareket ve
iltihak için tayin olunan müddetlerin bitmesinden itibaren hazarda altı,
seferberlikte üç gün içinde kıtasına iltihak etmiyenler hakkında da 66 ncı
madde hükümleri tatbik olunur.
Firar ve cezası:
Cezayı Artıran Haller ve Cezada İndirim Sebepleri
Askeri Ceza Kanunu'nun 66. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, failin silah, mühimmat, teçhizat, nakil vasıtası, askeri hayvan veya ordu hizmetine tahsis edilen herhangi bir şeyi beraberinde götürmesi, hizmet yaparken kaçması ya da mükerrir olması durumlarında verilecek hapis cezası iki yıldan aşağı olamaz. Ayrıca aynı maddenin üçüncü fıkrasına göre seferberlik halinde maddede yazılı yasal mehiller yarıya indirilir.
Firar eden askeri şahsın kendiliğinden dönmesi halinde Askeri Ceza Kanunu'nun 73. maddesindeki indirim hükümleri tatbik edilir. Kaçtığı tarihten itibaren altı hafta, seferberlikte ise bir hafta içinde kendiliğinden birliğine geri gelen failin cezası yarısına kadar indirilebilir.
1632 sayılı ASKERİ CEZA KANUNU m. 73Kaynağı aç
seferberlikte bir hafta içinde kendiliğinden geri gelirse yukarıki maddelere
göre verilecek cezalar yarısına kadar indirilir. Ölüm cezası yerine müebbet
ağır hapis yahut beş seneden az olmamak üzere ağır hapis cezası verilir.
Firara kalkışanları
haber vermiyenlerin cezası:
Yargılama Usulü, Zamanaşımı ve Memuriyete Etkileri
Askeri Ceza Kanunu'nun 48. maddesinin birinci fıkrasının (A) bendi gereğince askeri suçların takibi şikayete bağlı değildir; şikayet süresinin geçmesi veya şikayetten vazgeçilmesi davanın ya da cezanın düşmesini sağlamaz. Askeri mahkemelerin kapatılmasının ardından firar suçu davaları Asliye Ceza Mahkemelerinde görülmektedir. Yetkili mahkeme suçun işlendiği yer mahkemesidir. Suç yeri belli değilse firar eden şüpheli veya sanığın yakalandığı yer, yakalanmamışsa yerleşim yeri mahkemesi yargılamaya bakar.
Firar suçu kesintisiz bir suç niteliğindedir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 66. maddesinin altıncı fıkrası uyarınca dava zamanaşımı kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği günden itibaren işlemeye başlar. Dava zamanaşımı süresinin belirlenmesinde suçun kanundaki cezasının yukarı sınırı ile dosyadaki mevcut deliller itibarıyla daha ağır cezayı gerektiren nitelikli haller dikkate alınır. Türk Ceza Kanunu'nun 66. maddesinin birinci fıkrasının (e) bendi uyarınca beş yıldan fazla olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda kamu davası sekiz yılın geçmesiyle düşer. Fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmuş olup on beş yaşını doldurmamış olanlar hakkında bu sürelerin yarısının, on beş yaşını doldurmuş olup on sekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında ise üçte ikisinin geçmesiyle kamu davası düşer.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 66Kaynağı aç
kamu davası;
a) Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda otuz yıl,
b) Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmibeş yıl,
c) Yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda
yirmi yıl,
d) Beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda
onbeş yıl,
e) Beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adlî para cezasını
gerektiren suçlarda sekiz yıl,
geçmesiyle düşer.
(2) Fiili işlediği sırada oniki yaşını doldurmuş olup da onbeş yaşını
doldurmamış olanlar hakkında, bu sürelerin yarısının; onbeş yaşını doldurmuş olup
da onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında ise, üçte ikisinin
geçmesiyle kamu davası düşer.
(3) Dava zamanaşımı süresinin belirlenmesinde dosyadaki mevcut deliller
itibarıyla suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli halleri de göz önünde bulundurulur.
(4) Yukarıdaki fıkralarda yer alan sürelerin belirlenmesinde suçun
kanunda yer alan cezasının yukarı sınırı göz önünde bulundurulur; seçimlik cezaları
gerektiren suçlarda zamanaşımı bakımından hapis cezası esas alınır.
(5) (Değişik: 29/6/2005 – 5377/8
md.) Aynı fiilden dolayı tekrar yargılamayı gerektiren hallerde, mahkemece
bu husustaki talebin kabul edildiği tarihten itibaren fiile ilişkin zamanaşımı
süresi yeni baştan işlemeye başlar.
(6) Zamanaşımı, tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği günden, teşebbüs
halinde kalan suçlarda son hareketin yapıldığı günden, kesintisiz suçlarda
kesintinin gerçekleştiği ve zincirleme suçlarda son suçun işlendiği günden, çocuklara
karşı üstsoy veya bunlar üzerinde hüküm ve nüfuzu olan kimseler tarafından
işlenen suçlarda çocuğun onsekiz yaşını bitirdiği günden itibaren işlemeye
başlar.
(7) Bu Kanunun İkinci Kitabının Dördüncü Kısmında yazılı ağırlaştırılmış
müebbet veya müebbet veya on yıldan fazla hapis cezalarını gerektiren suçların
yurt dışında işlenmesi halinde dava zamanaşımı uygulanmaz.
Dava zamanaşımı süresinin durması veya kesilmesi
Firar suçundan verilen mahkumiyetlerin askeri ve sivil memuriyet statüsü bakımından kanunda öngörülen belirli sonuçları bulunabilir. Askeri Ceza Kanunu'nun 30. maddesi gereğince, taksirli suçlar hariç olmak üzere bir seneden fazla hapis cezası ile hükümlülük halinde subay, astsubay, uzman jandarmalar ve özel kanunlarında bu cezanın uygulanacağı belirtilen asker kişiler hakkında asıl ceza ile birlikte Türk Silahlı Kuvvetlerinden çıkarma cezası verilir; bu husus mahkeme hükmünde belirtilmemiş olsa dahi Silahlı Kuvvetlerden çıkarmayı gerektirir. Taksirli suçlardan verilen cezalar hariç olmak üzere üç aydan fazla hapis cezası ile birlikte de bu ceza verilebilir. Askeri suçlarda hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilebilmesi için mahkumiyet hükmünün altı aydan az olması gerekir. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 48. maddesi uyarınca ise kasten işlenen bir suçtan dolayı bir yıl veya daha fazla süreyle hapis cezasına mahkum olmamak devlet memurluğuna alınmanın genel şartları arasında yer alır.
1632 sayılı ASKERİ CEZA KANUNU m. 30Kaynağı aç
22/3/2000-4551/6 md.)
Aşağıda yazılı hallerde
subay, astsubay, uzman jandarmalar ve özel kanunlarında bu cezanın uygulanacağı
belirtilen asker kişiler hakkında, askeri mahkemeler veya adliye mahkemelerince
asıl ceza ile birlikte, Türk Silahlı Kuvvetlerinden çıkarma cezası da verilir.
Bu husus mahkeme hükmünde belirtilmemiş olsa dahi, Silahlı Kuvvetlerden
çıkarmayı gerektirir.
A) Taksirli suçlardan
verilen cezalar hariç olmak üzere ölüm, ağır hapis, bir seneden fazla hapis
cezası ile hükümlülük halinde,
B) Devletin şahsiyetine
karşı işlenen suçlarla basit ve nitelikli zimmet, irtikap, rüşvet, hırsızlık,
dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflas gibi yüz
kızartıcı veya şeref ve haysiyeti kırıcı suçtan veya istimal ve istihlak
kaçakçılığı hariç kaçakçılık, resmi ihale ve alım
satımlara fesat karıştırma, Devlet sırlarını açığa vurma suçlarından biriyle
hükümlülük halinde.
Taksirli suçlardan
verilen cezalar hariç olmak üzere, askeri mahkemelerce üç aydan fazla hapis
cezası ile birlikte Türk Silahlı Kuvvetlerinden çıkarma cezası da verilebilir.
Türk Silahlı
Kuvvetlerinden çıkarma cezasının niteliği ve sonuçları:[10]
Firar suçu mazeret ileri sürülerek cezasız bırakılabilir mi?
Firar suçu mazeret kabul etmeyen suçlar arasında yer aldığından fail mazereti ne olursa olsun kanuni şartlar gerçekleştiğinde cezalandırılır; mazeret ancak izin tecavüzü suçunda hukuki etki doğurabilir.
Firar eden askeri personelin kendiliğinden dönmesi cezayı etkiler mi?
Firar eden askeri şahıs kaçtığından itibaren altı hafta, seferberlikte bir hafta içinde kendiliğinden teslim olursa Askeri Ceza Kanunu'nun 73. maddesi gereğince cezası takdiren yarısına kadar indirilebilir.
Firar suçundan verilen hapis cezasında hükmün açıklanmasının geri bırakılması uygulanabilir mi?
Askeri suçlarda hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilebilmesi için mahkemece hükmolunan mahkumiyet cezasının altı aydan az olması gerekir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy