Fikri Mülkiyet Hukukunda Lisans Sözleşmesi ve Başvurusu

Fikri Mülkiyet Hukukunda Lisansın Hukuki Niteliği

Fikri mülkiyet hukukunda lisans, hak sahibinin malvarlığına dahil olan gayri maddi hakkın mülkiyetini üzerinde tutarak, söz konusu haktan yararlanma ve kullanma salahiyetini belirli bir süre, coğrafi sınır ve koşullar çerçevesinde üçüncü kişilere tahsis etmesidir. Lisans ilişkisinde hakkın mülkiyeti veya sahipliği lisans alana geçmemekte; yalnızca sözleşmeyle çizilen sınırlar dâhilinde intifa ve kullanım hakkı tesis edilmektedir.

Lisans ilişkisi hukuki mahiyeti itibarıyla tarafların karşılıklı iradeleriyle meydana gelen, her iki tarafa borç yükleyen ve rızai nitelik taşıyan bir borçlandırma sözleşmesidir. Bu hukuki bağ çerçevesinde lisans veren, korunan gayri maddi varlığın kararlaştırılan kapsamda kullanılmasına rıza göstermek ve lisans alanın bu haktan engelsiz yararlanmasını temin etmekle yükümlüdür. Lisans alan ise temel borç olarak belirlenen bedeli ödemek ve hakkı sözleşme sınırlarına riayet ederek kullanmak zorundadır. Fikri mülkiyet lisanslarına dair temel çerçeve 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu ile 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu hükümleriyle düzenlenmiştir. Bu özel kanunlarda açık hüküm bulunmayan hâllerde 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun genel hükümleri ile somut olayın niteliğine uygun düştüğü nispette ürün kirası hükümleri uygulama alanı bulur.

İnhisari ve İnhisari Olmayan Lisans Türleri Arasındaki Farklar

Sözleşmede aksine açık bir hüküm bulunmadıkça, inhisari lisans veren taraf söz konusu hakkı bizzat kendisi dahi kullanamaz ve üçüncü kişilere başka bir lisans veremez. Üçüncü kişilerin fikri mülkiyet hakkını ihlal etmesi hâlinde inhisari lisans sahibi, hak sahibine bildirimde bulunarak dava açmasını isteyebilir; hak sahibi bu bildirime rağmen makul bir sürede dava açmazsa, lisans alan kendi adına ihlal davası açma yetkisini haizdir.

İnhisari olmayan lisans türünde ise lisans veren taraf, aynı fikri mülkiyet hakkını eş zamanlı olarak birden fazla kişiye kullandırma serbestisine sahiptir. Aksine sözleşmesel bir düzenleme kararlaştırılmadığı müddetçe lisans veren hakkı bizzat kendisi de kullanmayı sürdürebilir. İnhisari olmayan lisans sahibi, üçüncü kişilerin hakkı ihlal etmesi durumunda kural gereği tek başına dava açma ehliyetine sahip değildir; ancak hak sahibine dava açılması hususunda ihbarda bulunabilir ya da açılmış bulunan tecavüz davasına müdahil olarak katılabilir.

Zorunlu Lisans Rejimi

Hak sahibinin iradesine ve rızasına dayanmaksızın hüküm ifade eden zorunlu lisans, kamu yararı, kamu sağlığı, ulusal savunma ihtiyaçları, patentin haklı bir mazeret olmaksızın kullanılmaması veya rekabet hukuku kurallarının ihlal edilmesi gibi kanunen öngörülen istisnai koşullarda gündeme gelir. Bu lisans türü yetkili kamu otoritesinin, yani mahkemenin veya Cumhurbaşkanlığının kararıyla tesis edilir.

Sınai Mülkiyet Haklarında Lisans Başvuru Süreci

Fikri mülkiyet haklarının tâbi olduğu idari usuller korunan hakkın türüne göre ayrışır. Marka, patent, tasarım ve coğrafi işaret gibi sınai mülkiyet haklarına dair tescil ve lisans işlemleri Türk Patent ve Marka Kurumu nezdinde takip edilirken, fikir ve sanat eserlerine ilişkin telif hakları Kültür ve Turizm Bakanlığı Telif Hakları Genel Müdürlüğü kapsamındadır. Telif haklarında koruma eserin meydana getirilmesiyle kendiliğinden doğmakta olup sınai mülkiyet haklarında olduğu gibi zorunlu bir resmî sicil tescili şartı aranmaz.

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca marka lisans sözleşmelerinin yazılı şekilde düzenlenmesi sıhhat şartı olup geçerlilik için zorunludur. Marka lisansı başvurusu lisans veren, lisans alan veya yetkili marka vekilleri eliyle Türk Patent ve Marka Kurumuna sunulur. Başvuru dosyasında lisans tescil talebini içeren form, taraflarca imzalanmış yazılı marka lisans sözleşmesi veya sözleşmenin noter tasdikli nüshası ya da özeti, yabancı dilde hazırlanan sözleşmeler için yeminli tercüman onaylı Türkçe çeviri, lisans kayıt harcının ödendiğini gösteren belge ve vekil tayin edilmişse vekaletname yer alır. İdari merci tarafından gerçekleştirilen şekli incelemenin ardından herhangi bir eksiklik saptanmazsa lisans, Resmî Marka Sicili'ne kaydedilir ve Resmî Marka Bülteni'nde ilan edilir.

Patent lisans sözleşmeleri de yazılı şekil şartına tabidir. Patent sahibi buluşunu lisanslamak istediğini Türk Patent ve Marka Kurumuna yazılı olarak bildirebilir; Kurum bu teklifi sicile kaydeder ve yayımlar. Böylece lisanslanabilir patentler sicil üzerinden incelenebilir.

Eser Sahibinin Mali Haklarında Lisans Geçerlilik Şartları

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun 52. maddesi gereğince mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı şekilde yapılması ve bu hukuki işlemlere konu teşkil eden hakların sözleşme metninde tek tek, ayrı ayrı gösterilmesi şarttır. Eser üzerindeki mali hakların tümünün devredildiği yönündeki genel ve soyut kayıtlar yasal geçerlilik koşulunu karşılamaz.

Sicile Kaydın Hükmü, Kalite Kontrolü ve Rekabet Sınırları

Sınai mülkiyet haklarında lisansın sicile tescili kurucu değil, bildirici nitelik taşır. Yazılı sözleşmenin bağıtlanmasıyla birlikte taraflar arasında bağlayıcı hukuki ilişki kurulur ve lisans alan hakkı kullanma salahiyetini elde eder. Ancak 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu gereğince, sicile kaydı yaptırılmayan lisans hakkının iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülmesi mümkün değildir.

Marka lisansında lisans veren, lisans alan tarafından pazara sunulan mal veya hizmetlerin kalitesini denetleme hakkı ile birlikte bunu denetleme yükümlülüğünü de taşır. Sözleşmede kalite güvencesi mekanizmalarının işletilmemesi ve markanın ayırt edici vasfını zedeleyecek niteliksiz ürünlerin piyasaya arzı, markanın tüketiciyi yanıltıcı duruma gelmesine ve hükümsüz kılınması riskinin doğmasına yol açabilir. Bununla beraber 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun kurallarına dikkat edilmeli; lisans alanın nihai satış fiyatının maktu tayini, bölgesel pazar paylaşımının rekabet hukuku kurallarını ihlal eden boyutlara ulaşması ya da lisans alanın rakip ürünler geliştirmesini engelleyen orantısız kısıtlamalar sözleşmenin geçersiz sayılmasına sebebiyet verebilir. Bu doğrultuda lisans kurgularında Rekabet Kurumunun ilgili grup muafiyeti tebliğleri gözetilmelidir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy