Fikri hak ihlalinin cezai sonucu tek bir cezaya indirgenemez. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 71, koruma altındaki eser, icra, fonogram ve yapım üzerindeki manevi, mali veya bağlantılı hakları ihlal eden belirli fiiller için bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adli para cezası öngörür. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 30 ise marka hakkına iktibas veya iltibas yoluyla tecavüzün bazı biçimleri için bir yıldan üç yıla kadar hapis ve yirmi bin güne kadar adli para cezası düzenler. Hangi cezanın gündeme geleceği, ihlal edilen hakkın türüne ve gerçekleştirilen fiile bağlıdır.
Eser üzerindeki hak ihlalinin kapsamı
5846 sayılı Kanun m. 71, cezai sonucu Kanunda koruma altına alınan fikir ve sanat eserleriyle ilgili manevi, mali veya bağlantılı hakların ihlal edilmesine bağlar. Fıkrada sayılan fiiller, bu haklardan birinin ihlali şartıyla ele alınır.
Hak sahiplerinin yazılı izni olmaksızın bir eseri, icrayı, fonogramı veya yapımı işleyen, temsil eden, çoğaltan, değiştiren, dağıtan, her türlü işaret, ses veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma ileten ya da yayımlayan kişi, 5846 sayılı Kanun m. 71/1 kapsamındadır. Aynı ceza, hukuka aykırı olarak işlenen veya çoğaltılan nüshaları satışa arz eden, satan, kiralamak veya ödünç vermek suretiyle ya da başka biçimde yayan kişi için de öngörülmüştür. Ticari amaçla satın alma, ithal veya ihraç etme ile kişisel kullanım amacı dışında elde bulundurma ve depolama da bu fıkrada yer alır. Cezanın biçimi hapis veya adli para cezasıdır; süre bir yıldan beş yıla kadardır.
Ad koyma, iktibas ve kaynak gösterme
Başkasına ait esere kendi eseri olarak ad koyan kişi, 5846 sayılı Kanun m. 71/2 uyarınca altı aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılır. Fiilin dağıtmak veya yayımlamak suretiyle işlenmesi halinde hapis cezasının üst sınırı beş yıl olur ve adli para cezasına hükmolunamaz.
Bir eserden kaynak göstermeksizin iktibasta bulunan kişi, 5846 sayılı Kanun m. 71/3 uyarınca altı aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılır.
Hak sahibi kişilerin izni olmaksızın alenileşmemiş bir eserin muhtevası hakkında kamuya açıklamada bulunan kişi, 5846 sayılı Kanun m. 71/4 kapsamında altı aya kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Bu fıkrada adli para cezası seçeneği yer almaz.
Bir eserle ilgili olarak yetersiz, yanlış veya aldatıcı mahiyette kaynak gösteren kişi, 5846 sayılı Kanun m. 71/5 uyarınca altı aya kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Bu fıkra da adli para cezası seçeneği içermez. Kaynak göstermeksizin iktibas ile yetersiz, yanlış veya aldatıcı kaynak gösterme ayrı fıkralarda ve farklı ceza sınırlarıyla düzenlenmiştir.
Bir eseri, icrayı, fonogramı veya yapımı tanınmış bir başkasının adını kullanarak çoğaltan, dağıtan, yayan veya yayımlayan kişi, 5846 sayılı Kanun m. 71/6 gereğince üç aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılır.
Yetkisiz fiiller ve içerik sağlayıcı
5846 sayılı Kanun m. 71, ek 4 üncü maddenin birinci fıkrasında belirtilen fiilleri yetkisiz olarak işleyenleri de kapsar. Kanunda tanınmış hakları ihlal etmeye devam eden bilgi içerik sağlayıcılar aynı hükümde yer alır. Fiilleri daha ağır cezayı gerektiren bir suç oluşturmuyorsa üç aydan iki yıla kadar hapis cezasına hükmolunur.
Kovuşturma öncesinde tedarikçinin bildirilmesi
5846 sayılı Kanun m. 71, hukuka aykırı biçimde üretilmiş, işlenmiş, çoğaltılmış, dağıtılmış veya yayımlanmış bir eser, icra, fonogram ya da yapımı satışa sunan, satan veya satın alan kişiye ayrı bir imkân tanır. Kovuşturma başlamadan önce malın kimden alındığını bildirip bu kişilerin yakalanmasını sağlayan fail bakımından cezada indirime gidilebileceği gibi ceza da verilmeyebilir. Hüküm bu iki sonucu zorunlu kılmaz.
Marka hakkına yönelik suçlar
6769 sayılı Kanun m. 30/1, başkasına ait marka hakkına iktibas veya iltibas suretiyle tecavüz ederek mal üreten veya hizmet sunan kişiyi cezalandırır. Satışa arz etme, satma, ithal veya ihraç etme, ticari amaçla satın alma, bulundurma, nakletme ve depolama da aynı fıkrada sayılır. Ceza, bir yıldan üç yıla kadar hapis ve yirmi bin güne kadar adli para cezasıdır. Hapis ile adli para cezası birlikte öngörülür.
Marka koruması olduğunu belirten işaretin mal veya ambalaj üzerinden yetkisi olmadan kaldırılması ayrı bir suçtur. 6769 sayılı Kanun m. 30/2, bu fiil için bir yıldan üç yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası öngörür. Adli para cezasının üst sınırı, iktibas veya iltibas suretiyle tecavüz fiilindeki yirmi bin günlük üst sınırdan farklıdır.
Yetkisi olmadığı halde başkasına ait marka hakkı üzerinde devretmek, lisans veya rehin vermek suretiyle tasarrufta bulunan kişi, 6769 sayılı Kanun m. 30/3 kapsamında iki yıldan dört yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır. Bu fiilde hapis cezasının alt ve üst sınırları, mal veya hizmet üzerinden işlenen tecavüz fiilindeki bir yıldan üç yıla kadar hapis sınırından daha yüksektir.
6769 sayılı Kanun m. 30'da yer alan suçların bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde ayrıca bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur. Bu sonuç, fiili işleyen kişi hakkında öngörülen cezaların yanında düzenlenmiştir.
Aynı maddede yer alan suçlardan dolayı cezaya hükmedebilmek için markanın Türkiye'de tescilli olması şarttır. Tescil şartı, m. 30'daki suçların tamamı için aranır.
6769 sayılı Kanun m. 30 kapsamındaki suçların soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlıdır. Şikâyet, hem soruşturma hem kovuşturma bakımından aranır.
Taklit markalı malı satan kişinin bildirimi
Başkasının hak sahibi olduğu marka taklit edilerek üretilmiş malı satışa arz eden veya satan kişi, bu malı nereden temin ettiğini bildirirse 6769 sayılı Kanun m. 30/7 uygulanabilir. Bildirim, üretenlerin ortaya çıkarılmasını ve üretilmiş mallara el konulmasını sağlamalıdır. Bu sonuçlar gerçekleştiğinde kişi hakkında cezaya hükmolunmaz. Hüküm, satışa arz eden veya satan kişiyi kapsar ve cezada indirim değil, ceza verilmemesi sonucunu düzenler.
Bedel talebi ve koruma tedbirleri
5846 sayılı Kanun m. 68/1, cezai yaptırımdan ayrı bir bedel talebi düzenler. Eseri, icrayı, fonogramı veya yapımları yazılı izin almadan işleyen, çoğaltan, çoğaltılmış nüshaları yayan, temsil eden veya her türlü işaret, ses ya da görüntü nakline yarayan araçlarla umuma ileten kişilerden, izni alınmamış hak sahipleri belirli bir bedel isteyebilir. Bu bedel, sözleşme yapılmış olması halinde istenebilecek bedelin veya Kanun hükümlerine göre tespit edilecek rayiç bedelin en çok üç kat fazlasıdır.
Hak sahiplerinden biri, 5846 sayılı Kanun m. 68'in ikinci ve üçüncü fıkraları uyarınca talepte bulunduğunda, Ceza Muhakemesi Kanununun el koymaya ilişkin hükümleri delil elde etmek amacı dışında uygulanmaz.
Sınai mülkiyet hakkı tecavüze uğrayan hak sahibi, 6769 sayılı Kanun m. 149/1-d uyarınca mahkemeden el koyma talep edebilir. Talep, tecavüz oluşturan veya cezayı gerektiren ürünler ile bunların üretiminde münhasıran kullanılan cihaz ve makine gibi araçlara ilişkindir. El koyma, tecavüze konu ürünler dışındaki diğer ürünlerin üretimini engellemeyecek biçimde istenir.
Kesinleşmiş kararın ilanına ilişkin hak, 6769 sayılı Kanun m. 149/3 uyarınca kararın kesinleşmesinden sonra üç ay içinde talep edilmezse düşer.
6769 sayılı Kanun m. 149/4, coğrafi işaret ve geleneksel ürün adları bakımından manevi zararın tazmininin talep edilemeyeceğini belirtir.
Sık sorulan sorular
Marka suçunda ceza için tescil şart mıdır?
Evet. 6769 sayılı Kanun m. 30'da yer alan suçlardan ceza verilebilmesi, markanın Türkiye'de tescilli olmasına bağlıdır.
Marka hakkına tecavüz suçu şikâyete bağlı mıdır?
Evet. 6769 sayılı Kanun m. 30 kapsamındaki suçların soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlıdır.
Taklit markalı malın kaynağını bildiren satıcı cezalandırılır mı?
Bildirim üretenleri ortaya çıkarır ve üretilmiş mallara el konulmasını sağlarsa satışa arz eden veya satan kişi hakkında cezaya hükmolunmaz. Sonuç, 6769 sayılı Kanun m. 30/7'deki bu iki etkinin gerçekleşmesine bağlıdır.
Başkasının eserine kendi adını koyanın cezası nedir?
Altı aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası öngörülür. Fiil dağıtmak veya yayımlamak suretiyle işlenirse hapis cezasının üst sınırı beş yıl olur ve adli para cezasına hükmolunamaz.
Kaynak göstermeden iktibas nasıl cezalandırılır?
Bir eserden kaynak göstermeksizin iktibasta bulunan kişi, 5846 sayılı Kanun m. 71/3 uyarınca altı aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy