Fazla Mesai Yapma Zorunluluğu ve Genel Çerçeve
İş hukukunda fazla çalışma yapmak kural olarak işçi açısından bir zorunluluk teşkil etmez. İşçinin normal çalışma saatleri dışında çalıştırılabilmesi işçi ile işverenin bu konuda anlaşmış olmasını gerektirir. Tarafların mutabakatı bulunmaksızın işçinin çalışmaya zorlanması anayasal angarya yasağının ihlali sonucunu doğurur.
4857 sayılı İş Kanunu'nun 63. maddesi uyarınca genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok 45 saattir ve aksi kararlaştırılmadıkça bu süre işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, günde 11 saati aşmamak koşulu ile işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine farklı şekilde dağıtılabilir. Aynı Kanun'un 68. maddesi gereğince ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz; bu sebeple işçinin günlük süreyi aşan çalışmalarının hesabında ara dinlenmeler dikkate alınmaz.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 63Kaynağı aç
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 68Kaynağı aç
4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesine göre fazla çalışma karşılığında işçiye normal saatlik ücretinin yüzde elli fazlası ödenir. Ancak denkleştirme esasının uygulandığı hallerde haftalık ortalama çalışma süresinin normal süreyi aşmaması şartıyla, bazı haftalarda 45 saatin üzerine çıkılması fazla çalışma sayılmaz.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 41Kaynağı aç
4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesinin altıncı fıkrasında gece çalışmasında fazla çalışma yapılamayacağı kurala bağlanmıştır. Kanun'un 69. maddesi uyarınca gece çalışması esas olarak yedi buçuk saati geçemezken; turizm, özel güvenlik, sağlık ve petrol arama faaliyetlerinde işçinin yazılı onayıyla bu sınır aşılabilmektedir. Gece çalışmasının yedi buçuk saati aşması halinde haftalık 45 saatlik genel çalışma süresi dolmasa bile bu çalışmanın fazla mesai niteliği taşıyacağı da değerlendirilmektedir.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 69Kaynağı aç
Fazla Çalışma Onayı, Serbest Zaman ve Muvafakatten Cayma
4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesinin yedinci fıkrası gereğince fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması zorunludur. Uygulamada bu rızanın açık ve yazılı bir muvafakatname ile ıslak imzalı olarak temin edilmesi gerektiği yönünde yaklaşımlar bulunmakla birlikte, kanun metninde işçinin onayı kuralın özü olarak aranmaktadır.
Fazla mesai muvafakatnamesinin yılda bir kez imzalanması gerektiğine yönelik değerlendirmeler yer almaktadır. İşçi verdiği muvafakatten yazılı olarak cayma hakkına sahip olup işverenin bu talebi en çok 30 gün içinde uygulamaya koyması beklenir; bu sürenin dolmasıyla birlikte işçi fazla mesai çağrılarına uyup uymamakta serbest kalır.
4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesinin dördüncü ve beşinci fıkraları uyarınca, fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine serbest zaman talep edebilir. Bu kapsamda işçi, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak kullanma hakkına sahiptir. İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde hiçbir kesinti olmaksızın kullanır.
Fazla Mesai Yaptırılması Yasak Olan Haller ve Çalışanlar
İş Kanunu’na İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği'nin 8. maddesi uyarınca 18 yaşını doldurmamış kişilere, onayları bulunsa dahi sağlık durumu elvermeyenlere, gebe, yeni doğum yapmış ve emziren işçilere ve kısmi süreli çalışanlara fazla çalışma yaptırılması yasaktır. Ayrıca 4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesinin altıncı fıkrası gereğince sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde de fazla çalışma yapılamaz.
4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesinin dokuzuncu fıkrası gereğince, Kanun'un 42. ve 43. maddelerinde sayılan zorunlu ve olağanüstü hâller dışında yer altında maden işlerinde çalışan işçilere de fazla çalışma yaptırılması yasaktır. Sağlık durumunun elvermediği hallerde işçinin önceden muvafakatname imzalamış olması dahi fazla mesai yaptırılmasına veya işçinin buna zorlanmasına hukuki dayanak oluşturmaz.
Fazla çalışma yaptırılması kanunen yasaklanan çalışan gruplarına fazla mesai yaptırılması işveren bakımından hukuki ve cezai yaptırımlara yol açabileceği gibi, işçi bakımından da çalışma şartlarının uygulanmaması kapsamında iş sözleşmesini haklı nedenle fesih sebebi teşkil edebilir.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 24Kaynağı aç
Yıllık Azami Fazla Mesai Sınırı ve Fesih Hakları
4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesinin sekizinci fıkrasına göre fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz. İşçiye bu yasal azami sınırın üzerinde çalışma yaptırılmasının işçi bakımından haklı nedenle fesih hakkı doğuracağı kabul edilmektedir.
Fazla mesai yapmak istemeyen işçinin muvafakatnameyi imzalamaması işveren açısından haklı bir fesih imkânı doğurmaz; bu gerekçeyle gerçekleştirilen fesihler haksız fesih olarak değerlendirilir. Fazla mesai yapmayı kabul etmediği için iş sözleşmesi feshedilen işçi, feshin haksızlığını ispatlamak kaydıyla yasal koşulları varsa kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, sözleşmede öngörülmüş cezai şart ve fesihten doğan zararlarının tazminini işverenden talep edebilir.
Haksız feshe maruz kalan işçi koşulları varsa işe iade davası da açabilir. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 18. maddesi uyarınca otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi bulunan işçinin belirsiz süreli sözleşmesi ancak geçerli bir sebebe dayanılarak feshedilebilir. Yer altı işlerinde çalışan işçilerde altı aylık kıdem koşulu aranmazken, işyerinin veya işletmenin bütününü sevk ve idare yetkisine sahip işveren vekilleri bu güvence kapsamında yer almaz.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 18Kaynağı aç
Fazla Mesai Alacağında Zamanaşımı Süresi
Fazla mesai ücreti bir ücret alacağı niteliğinde olduğundan genel olarak beş yıllık zamanaşımı süresine tabidir. Zamanaşımı süresi fazla çalışma ücretinin ödenmesi gerektiği muacceliyet tarihinden itibaren işlemeye başlar ve her bir fazla çalışma süresi için bu süre ayrı ayrı belirlenir.
6098 sayılı TÜRK BORÇLAR KANUNU m. 147Kaynağı aç
Fazla mesai ücreti talebiyle dava açıldığında, davanın açıldığı tarihten geriye doğru son beş yıl içindeki fazla çalışma alacakları hesaplanır. İş sözleşmesinin devam ediyor bulunması zamanaşımı süresinin başlamasına engel teşkil etmediği gibi, işçinin alacağını işverenden yalnızca talep etmesi de zamanaşımını durduran bir etken sayılmaz.
Fazla Mesainin İspatı ve Yargılama Esasları
Fazla çalışmadan doğan uyuşmazlıklarda fazla mesai yaptığını ispat yükü davacı işçidedir. İşçi fazla mesai yaptığını öncelikle yazılı delillerle kanıtlayabileceği gibi, yazılı delil sunulamayan durumlarda tanık beyanlarına da başvurabilir.
İmzalı ücret bordrolarında fazla çalışma ücretinin ödendiği açıkça gösterilmişse bordrolar kesin delil niteliği taşır ve kural olarak işçi gerçekte daha fazla çalışma yaptığını ileri süremez. Ancak işçinin bordroya fazla çalışma alacağının daha yüksek olduğuna dair ihtirazi kayıt koymuş olması durumunda daha fazla çalışmanın varlığı her türlü delille ispatlanabilir.
Bordroda fazla çalışma ücreti tahakkuku hiç yer almıyorsa veya ödeme sıfır olarak gösterilmişse, işveren yalnızca bu bordrolara dayanarak fazla çalışma yapılmadığını savunamaz. Bu durumda işçi fazla mesai yaptığını tanık dahil her türlü delille ortaya koyabilir.
İspat amacıyla dinlenecek tanıkların tarafsız olması ve davalı işverenle herhangi bir husumetinin bulunmaması ispatın sıhhati açısından önem arz eder. Bunun yanında tanıkların işçi ile aynı dönemde çalışmış ve işyerindeki fiili çalışma şartlarını bizzat bilen kimseler olması da değerlendirmede önemli kabul edilir.
İşyerinde uygulanan personel yönetmeliğinde fazla mesaiye ilişkin özel bir ön onay prosedürü öngörülmüşse, bu prosedüre uyulmasının zorunlu olup olmadığı, usule uyulmadan çalışma yapılmasının mümkün bulunup bulunmadığı ve kayıtlardaki çalışma saatlerinin fiili durumla örtüşüp örtüşmediği tanık beyanları ve incelemelerle açıklığa kavuşturulur.
İşçi fazla mesai yapmak zorunda mıdır?
Hayır, fazla çalışma kural olarak işçi için zorunlu değildir; İş Kanunu gereğince işçinin onayının bulunması ve tarafların mutabakatı gerekir.
Verilen fazla mesai onayından vazgeçilebilir mi?
Evet, işçi fazla mesai onayından yazılı bildirimle cayabilir; işveren bildirimi en geç 30 gün içinde uygulamak zorundadır ve süre bitiminde işçi mesai çağrılarına bağlı kalmaz.
Fazla çalışma karşılığında ücret yerine serbest zaman alınabilir mi?
Evet, işçi zamlı ücret yerine fazla çalıştığı her saat için bir saat otuz dakika serbest zaman talep edebilir ve bu izni altı ay içinde ücret kesintisi olmadan kullanabilir.
Yıllık fazla mesai sınırı ne kadardır ve aşılırsa ne olur?
Fazla çalışma süresi kanunen bir yılda en fazla 270 saat olabilir; bu azami sınırın aşılması durumunda işçinin iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebileceği kabul edilmektedir.
Fazla mesai alacakları geriye dönük kaç yıl için istenebilir?
Fazla mesai ücret alacağı beş yıllık zamanaşımına tabidir ve dava tarihinden geriye dönük son beş yıllık alacaklar muacceliyet tarihine göre hesaplanır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

