Eser Sahipliği ve Mali Hakların Kapsamı
Eseri meydana getiren kişi eser sahibidir ve eserin yaratılmasıyla birlikte eser üzerindeki mali haklar kendiliğinden eser sahibine ait olur. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında korunan mali haklar; işleme hakkı, çoğaltma hakkı, yayma hakkı, temsil hakkı, umuma iletim hakkı ile pay ve takip hakkı olmak üzere altı kategoride toplanmıştır.
Mali Hakların Devri ve Geçerlilik Koşulları
Mali hakkın devredilmesi halinde söz konusu hak devredenin malvarlığından çıkarak devralanın malvarlığına geçer. Hakkı devralan kişi, dava hakkı dahil olmak üzere devraldığı mali hakka ait bütün hak ve yetkileri kazanır. Mali hak devirleri yer, süre ve içerik bakımından sınırlandırılabileceği gibi sınırsız biçimde de yapılabilir; devir işlemi bir bedel karşılığında veya bedelsiz olarak kararlaştırılabilir.
Mali hakların devrine ilişkin sözleşmelerin yazılı şekilde yapılması ve devir konusu hakların açıkça düzenlenmesi kanuni bir geçerlilik şartıdır. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 52 uyarınca hakların tek tek gösterilmediği muğlak veya genel nitelikteki devir beyanları geçersizdir. Devir sözleşmesinde üçüncü kişilere devir yetkisi açıkça düzenlenmedikçe, mali hakkı devralan kişi eser sahibinin veya mirasçılarının onayı olmaksızın hakkı başkasına devredemez.
Mali Haklara İlişkin Lisans Türleri ve Hükümleri
Mali hakların mülkiyetinin devri yerine bu hakları kullanma yetkisi lisans sözleşmesiyle devredilebilir. Kanunda lisans türleri tam ve basit olmak üzere ikiye ayrılır. Sözleşmeden veya kanundan aksi anlaşılmadıkça lisans basit kabul edilir. Basit lisansta mali hak sahibi aynı yetkiyi başkalarına da tanıyabilirken, tam lisansta hak yalnız lisans alana aittir ve aksi kararlaştırılmadıkça eser sahibi dahi hakkı kullanamaz. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 56 gereğince basit lisansa hasılat kirası, tam lisansa ise intifa hakkı hükümleri tatbik edilir.
Mali hakların kullanımını devreden lisans sözleşmelerinin yazılı yapılması ve lisans tanınan hakların açıkça gösterilmesi geçerlilik koşuludur; muğlak ifadeler sözleşmeyi geçersiz kılar. Bir mali hak üzerinde tam lisans kurulmuş olması bu hakkın üçüncü kişilere devredilmesini engellemez; mali hak malvarlığında kalmaya devam etmekle birlikte tam lisans sahibinin hakları hakkı devralan yeni malike karşı korunur. Lisans alan kişi, sözleşmede açık bir izin maddesi bulunmadığı sürece eser sahibinin veya mirasçılarının onayı olmaksızın üçüncü kişilere alt lisans veremez.
Taahhüt İşlemleri ile Tasarruf İşlemi Ayrımı
Mali hakların devrine veya lisansına yönelik taahhüt işlemleri de yazılı şekilde yapılmak ve borçlanmaya konu haklar tek tek gösterilmek zorundadır; bu şartlar geçerlilik şartıdır. Taahhüt süresi içinde eserle ilgili mali haklar kendiliğinden taahhüt alana intikal etmez. Bu sebeple eserin vücuda getirilmesinin ardından tasarruf işlemi niteliğindeki devir veya lisans sözleşmesinin ayrıca akdedilmesi gerekir.
Hakların Kullanılmaması Sebebiyle Cayma Hakkı
Mali hakkı veya lisansı iktisap eden kişi belirlenen sürede ya da süre öngörülmemişse işin niteliğine göre makul bir zamanda yetkilerini hiç veya gereği gibi kullanmaz ve bu sebeple eser sahibinin menfaatlerini esaslı biçimde ihlal ederse eser sahibi sözleşmeden cayabilir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 58 uyarınca cayma hakkı yenilik doğuran bir hak olup kullanılmasıyla birlikte mali haklar eser sahibine geri döner. Eser sahibinin cayma hakkını kullanabilmesi için kural olarak edimlerin ifası amacıyla karşı tarafa noter vasıtasıyla uygun bir süre vermesi gerekir.
Hakkın kullanımının karşı tarafça imkansız hale gelmesi, karşı tarafın hakkı kullanmayı reddetmesi veya süre tanınmasının hakları esaslı surette tehlikeye düşürecek olması durumlarında mehil verilmesine gerek yoktur. Cayma hakkının kullanılabilmesi için karşı tarafın kusurlu olması şartı bulunmazken eser sahibinin kusursuz olması zorunludur. Karşı tarafın kusurlu bulunması halinde ise eser sahibi 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu hükümlerine göre tazminat talep edebilir.
Cayma hakkından sözleşme ile önceden feragat edilmesi geçersiz olduğu gibi bu hakkın kullanımını iki yıldan fazla bir süre için engelleyen sözleşme kayıtları da bağlayıcı değildir. Cayma bildiriminin tebliğinden itibaren dört haftalık hak düşürücü süre içinde caymaya karşı itiraz davası açılabilir; bu süre zarfında itiraz edilmediği takdirde cayma işlemi hukuken kesinleşir.
Mali hak devir sözleşmesinde genel ifadeler geçerli midir?
Mali hakların devrinde devredilen hakların tek tek ve açıkça düzenlenmesi geçerlilik şartı olduğundan, genel veya belirsiz ifadeler sözleşmeyi geçersiz kılar.
Mali hakkı devralan kişi hakkı başkasına devredebilir mi?
Devralan kişi, sözleşmede açık bir devir yetkisi bulunmadığı sürece eser sahibinin veya mirasçılarının onayı olmadan mali hakkı üçüncü bir kişiye devredemez.
Tam lisans verilmiş bir mali hak üçüncü kişilere devredilebilir mi?
Tam lisans tesisi hakkın devrine engel değildir; ancak mali hakkı devralan yeni malik, tam lisans sahibinin mevcut haklarına uymakla yükümlüdür.
Lisans alan kişi başkasına alt lisans tanıyabilir mi?
Lisans sahibi, sözleşmede açık yetki tanınmadığı sürece eser sahibinin veya mirasçılarının onayı olmaksızın üçüncü kişilere alt lisans veremez.
Eser sahibi cayma hakkını kullanırken süre vermek zorunda mıdır?
Kural olarak noter kanalıyla uygun bir mehil verilmesi gerekir; ancak hakkın kullanımının imkansızlaşması, kullanımın reddedilmesi veya süre verilmesinin hakları esaslı surette tehlikeye atması halinde süre tanınması zorunlu değildir.
Cayma bildirimine karşı itiraz davası ne zaman açılmalıdır?
Noter aracılığıyla yapılan cayma bildiriminin tebliğinden itibaren dört haftalık hak düşürücü süre içinde itiraz davası açılmalıdır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy