Eser Kavramı ve Eser Sahipliğinin Doğuşu
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında eser; sahibinin hususiyetini taşıyan ve kanunda ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayılan her nevi fikir ve sanat mahsulüdür. Bir fikri ürünün kanunen korunabilmesi için bu kategorilerden birine dahil olması ve sahibinin kişisel yaratıcı özelliklerini yansıtması gerekir.
Eser sahibinin eser üzerindeki hakkı, eserin meydana getirilmesiyle kendiliğinden doğar. Bu hak mutlak nitelikte olup herkese karşı ileri sürülebilir. Dolayısıyla hak sahipliğinin kazanılması bakımından herhangi bir tescil veya kayıt işlemi kurucu bir etkiye sahip değildir; bu işlemler yalnızca ispat kolaylığı sağlama işlevi görür.
Tescil İşlemleri ve Usulsüz Tescile Karşı Hukuki Koruma
Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 13/3 uyarınca filmlerin ilk tespitini gerçekleştiren film yapımcıları ile seslerin ilk tespitini gerçekleştiren fonogram yapımcıları, hak ihdas etme amacı taşımaksızın, sahip oldukları hakların ihlal edilmesini önlemek, hak sahipliğinin belirlenmesinde ispat kolaylığı sağlamak ve mali haklara ilişkin yararlanma yetkilerini takip etmek amacıyla sinema ve müzik eserlerini içeren yapımların kayıt ve tescilini yaptırırlar. Aynı maksatla eser sahiplerinin talebi üzerine Kanun kapsamındaki diğer tüm eserler ve mali hak yararlanma yetkileri de kayıt altına alınabilir. Yapılan bu işlemler beyana dayandığından Bakanlık doğabilecek uyuşmazlıklardan sorumlu tutulamaz.
Bir eserin usulsüz biçimde gerçek hak sahibi dışında bir kişi üzerine tescil edilmesi halinde hak sahibi, Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 15/3 çerçevesinde Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesinde dava açabilir. Bu davada gerçek eser sahibi tarafından usulsüz tescil içeren eser işletme belgesinin iptali ile hakkın tespiti talep edilir.
Eser Sahibinin Manevi ve Mali Hakları
Kanunda eser sahibinin manevi hakları sınırlı sayıda düzenlenmiştir. Bu haklar Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 14 uyarınca eseri kamuya sunma hakkı, m. 15 uyarınca eserde sahibinin adını belirtme hakkı, m. 16 uyarınca eserde değişiklik yapılmasını yasaklama hakkı ve m. 17 uyarınca eserin üzerinde somutlaştığı malın malik ve zilyetlerine karşı olan haklardan ibarettir.
Eser sahibinin ekonomik menfaatlerini teminat altına alan mali haklar da kanunda sınırlı sayıda sayılmıştır. Bu yetkiler Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 21 uyarınca işleme hakkı, m. 22 uyarınca çoğaltma hakkı, m. 23 uyarınca yayma hakkı, m. 24 uyarınca temsil hakkı, m. 25 uyarınca umuma iletim hakkı ve m. 45 uyarınca pay ve takip hakkıdır.
Mali Hakların Devri, Ruhsat ve İzin Usulü
Mali hakların devri hukuki mahiyeti itibarıyla bir tasarruf işlemidir. Devir işlemiyle birlikte devredilen hak devredenin malvarlığından çıkar ve devralana mutlak bir yetki sağlar. Bununla birlikte mali hak devredilmiş olsa dahi eser sahibinin manevi hak ve menfaatleri devam ettiğinden eserle hukuki bağı kesilmez. Bu sebeple devralan kişi, mali hakları sözleşmede öngörülen şartlar dairesinde kullanırken eser sahibinin manevi haklarını da gözetmekle yükümlüdür.
Eser sahibi mali hakkın kendisini devretmek yerine yalnızca kullanma yetkisini başkasına bırakabilir. Ruhsat usulü olarak adlandırılan bu yöntemde hak, devredenin malvarlığını terk etmez; karşı tarafa sadece hakkın kullanılması salahiyeti tanınır.
İzin usulünde ise eser sahibi, icracı sanatçıya veya fonogram yapımcısına icra veya tespit için onay verir. Verilen izin sonucunda vücuda getirilen yeni eser, izin verilen kişiye ait bağımsız bir nitelik kazanır ve izin veren eser sahibi sonradan oluşturulan bu yeni eser üzerinde tasarruf yetkisine sahip olamaz.
Devir Sözleşmesinin Şekil Şartları ve Sona Ermesi
Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 52 hükmü gereğince, mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı şekilde yapılması ve devir konusu hakların metinde ayrı ayrı gösterilmesi zorunludur. Kanunun aradığı yazılı geçerlilik şekline uyulmaması veya hangi yetkilerin aktarıldığının açıkça belirtilmemesi sözleşmenin geçersizliğine yol açar. Hakların içeriği bakımından tereddüt bulunan durumlarda, işlemin amaç ve konusu dışında kalan mali hakların devredilmediği kabul edilir.
Mali hak devir sözleşmeleri belirli bir süre veya süresiz olarak kurulabilir. Sözleşmede bir süre belirlenmişse bu sürenin dolmasıyla, devir belirli bir amaca özgülenmişse söz konusu amacın gerçekleşmesiyle ya da tarafların anlaşmasıyla sözleşme kendiliğinden sona erer. Bu yollarla sona erme gerçekleştiğinde devredilmiş olan mali haklar kendiliğinden devredene geri döner.
Devralan kişinin kararlaştırılan süre içinde veya süre öngörülmemişse münasip bir zaman zarfında devraldığı hak ve yetkilerden gereği gibi yararlanmaması ve bu durumun eser sahibinin menfaatlerini esaslı surette ihlal etmesi halinde, Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 58 gereğince eser sahibi sözleşmeden cayabilir. Bu cayma hakkının kullanılabilmesi için hakkı devralan tarafın kusurlu olması şartı aranmaz.
Eser üzerindeki hakların kazanılması için tescil zorunlu mudur?
Eser üzerindeki haklar eserin vücuda getirilmesiyle kendiliğinden doğar ve mutlak hak niteliğindedir. Resmî tescil ve kayıt işlemleri hak kurucu nitelikte olmayıp yalnızca hak sahipliğinin ispatlanmasını kolaylaştırma işlevi görür.
Mali hak devir sözleşmesinde hangi şekil şartı aranır?
Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 52 uyarınca mali hak devir sözleşmelerinin yazılı şekilde yapılması ve devredilen hakların sözleşmede tek tek ve açıkça belirtilmesi geçerlilik şartıdır; amacı aşan tereddütlü haklar devredilmemiş sayılır.
Eser sahibi devrettiği mali hak sözleşmesinden ne zaman cayabilir?
Devralanın belirlenen sürede veya makul bir zamanda haktan gereği gibi faydalanmaması neticesinde eser sahibinin menfaatleri esaslı bir şekilde ihlal edilmişse, karşı tarafın kusuru aranmaksızın Kanun m. 58 uyarınca sözleşmeden cayılabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy