Askeri Ceza Kanunu’nun 87. maddesine göre hizmete ilişkin emri hiç yapmayan asker kişiler bir aydan bir seneye kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Emrin yerine getirilmesini söz veya fiil ile açıkça reddeden ya da emir tekrar edildiği hâlde yerine getirmeyenler ise üç aydan iki seneye kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Bu iki sonuç aynı fıkranın seçimlik hâlleridir; ceza, fiilin hangi biçimde gerçekleştiğine göre belirlenir.
1632 sayılı ASKERİ CEZA KANUNU m. 87Kaynağı aç
Suçun kanunî çerçevesi
87. maddenin birinci fıkrası faili asker kişi olarak gösterir ve emrin hizmete ilişkin olmasını arar. Hareket, emri hiç yapmamak, yerine getirilmesini sözle veya fiille açıkça reddetmek ya da emir tekrar edildiği hâlde yerine getirmemektir. Metin bu üç durumu birlikte saydığı için tekrar, suçun her hâlde ayrıca aranan bir şart değil, üçüncü hareket biçiminin unsurudur.
Seferberlik ve düşman karşısındaki ceza
87. maddenin ikinci fıkrasına göre birinci fıkrada yazılı suçlar seferberlikte yapılırsa beş seneye, düşman karşısında yapılırsa on seneye kadar ağır hapis cezasına hükmolunur. Bu fıkra, birinci fıkradaki hapis aralığının yerine geçen ayrı bir üst sınır düzenlemesidir ve metinde ceza türü ağır hapis olarak yer alır.
Toplu asker, silah ve hizmetten sıyrılma
88. madde, 87. maddedeki itaatsizlik suçlarının toplu asker karşısında, silah başı emrine karşı, silahlı iken veya hizmetten kısmen ya da tamamen sıyrılmak kastıyla yapılması hâlinde altı aydan beş seneye kadar hapis cezası öngörür. Bu hâllerden birinin bulunması, cezayı 87. maddedeki temel aralıklardan ayırır.
1632 sayılı ASKERİ CEZA KANUNU m. 88Kaynağı aç
Aynı maddede bu nitelikli hâller seferberlikte beş seneye kadar ağır hapis, düşman karşısında ise on seneden aşağı olmamak üzere ağır hapis cezası ile cezalandırılır. Buradaki düşman karşısı cezası alt sınırlıdır; 87. maddedeki on seneye kadar ifadesiyle aynı sınır değildir.
Ağır neticenin doğduğu hâller
89. maddenin birinci fıkrası, emre itaatsizlik sonucu bir insanın hayatının tehlikeye girmesini, memleketin veya bir askerî birliğin güvenliğinin, savaş hazırlığının ya da eğitiminin önemli derecede ihlal edilmesini, büyük bir zararın doğmasını veya başkasının malına önemli zarar verilmesini birlikte düzenler. Bu neticelerden birinin gerçekleşmesi hâlinde asker kişiler bir seneden on seneye kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
1632 sayılı ASKERİ CEZA KANUNU m. 89Kaynağı aç
Aynı fıkrada bu neticeli hâl seferberlikte iki seneden on beş seneye kadar ağır hapis cezası ile cezalandırılır. İkinci fıkrada ise suçun düşman karşısında ölüm cezası veya on beş seneden aşağı olmamak üzere ağır hapis ile cezalandırılacağı yazılıdır. Bu ifadeler maddenin ilgili hükmündeki ceza hükümleridir.
Disiplin yaptırımından ayrılan yön
Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu’nun 19. maddesinde emre itaatsizlik, kasıtlı olarak hizmete ilişkin bir emri tam yapmamak ya da değiştirerek veya sınırını aşarak yapmak biçiminde tanımlanmış ve hizmet yerini terk etmeme cezasını gerektiren disiplinsizlikler arasında sayılmıştır. Bu tanım, kısmi, değiştirilmiş veya sınırı aşılarak yapılan emre ilişkindir.
6413 sayılı TÜRK SİLAHLI KUVVETLERİ DİSİPLİN KANUNU m. 19Kaynağı aç
Askeri Ceza Kanunu’nun 87. maddesi ise emrin hiç yapılmasını, açıkça reddedilmesini veya tekrar edildiği hâlde yerine getirilmemesini hapis cezasına bağlar. Disiplin tanımındaki eksik veya değiştirerek yapma ile 87. maddedeki hiç yapmama ve ret aynı hüküm değildir; her fiil kendi maddesindeki şartlarla değerlendirilir.
Emrin yeni duruma göre değiştirilmesi
İç Hizmet Kanunu’nun 20. maddesine göre emirler ast tarafından kural olarak değiştirilemez. Ancak durum emrin yapılmasını olanaksız hâle getirmişse, emir verilirken bilinmeyen sebepler ortaya çıkmışsa veya emrin yapılması büyük bir tehlike ve ağır bir zarar doğuracaksa ve amirden yeni emir alınmasına zaman ile imkân yoksa ast, sorumluluğu üzerine alarak emri yeni duruma uygun biçimde değiştirebilir.
211 sayılı TÜRK SİLAHLI KUVVETLERİ İÇ HİZMET KANUNU m. 20Kaynağı aç
Bu imkân, emri değiştirerek yapmayı düzenler. Ast, ilk fırsatta amire bilgi verir. Madde, emri hiç yapmama sonucunu ayrıca düzenlemez; değişen emrin yine yeni duruma uygun olarak yapılması esası korunur.
Kararlarda emrin kapsamı
Yargıtay 19. Ceza Dairesinin 2019/30136 esas ve 2020/2789 karar sayılı kararında, üniformalı askerî fotoğrafların paylaşılmamasına dair tebliğ edilen emre aykırı davranışın Askeri Ceza Kanunu’nun 87. maddesinin birinci fıkrası kapsamında değerlendirilmesi gerektiği gözetilmeden beraat verilmesi bozma nedeni sayılmıştır.
Yargıtay 19. Ceza Dairesi, E. 2019/30136, K. 2020/2789Kaynağı aç
Yargıtay 19. Ceza Dairesinin 2019/3913 esas ve 2019/15045 karar sayılı kararında ise defaten verilen emre rağmen malzemenin zimmete alınmaması karşısında beraat hükmü kanuna aykırı bulunmuştur. Daire, mahkûmiyet yönünün gözetilmesi gerektiğini belirterek hükmü bozmuş; kendisi yeni bir mahkûmiyet hükmü kurmamıştır.
Yargıtay 19. Ceza Dairesi, E. 2019/3913, K. 2019/15045Kaynağı aç
Yargıtay 19. Ceza Dairesinin 2019/28743 esas ve 2020/13852 karar sayılı kararında, 20/07/2016 sonrasında verilen ve daha önce bozma bulunmayan görevsizlik kararının esası incelenmemiştir. Dosyanın istinaf incelemesi için bölge adliye mahkemesine gönderilmesi amacıyla tevdii kararı verilmiştir. Bu karar, suçun unsurlarına veya cezasına ilişkin bir sonuç içermez.
Yargıtay 19. Ceza Dairesi, E. 2019/28743, K. 2020/13852Kaynağı aç
Dava ve cezanın düşmesi ile erteleme
Askeri Ceza Kanunu’nun 49. maddesi, maddede saklı tutulan hükümler dışında askerî suçlarda dava ve cezanın düşmesi bakımından Türk Ceza Kanunu’nun birinci kitabının dokuzuncu babının uygulanacağını belirtir. Maddenin A fıkrası iptal edilmiştir.
1632 sayılı ASKERİ CEZA KANUNU m. 49Kaynağı aç
Aynı maddenin B fıkrasına göre hıyanet suçlarıyla maznun ve mahkûm olanlar hakkında zamanaşımı yoktur. Hüküm, hıyanet suçlarına ilişkindir.
Aynı maddenin C fıkrasına göre sırf askerî suçlarda Türk Ceza Kanunu’nun 119. maddesi uygulanmaz.
47. maddeye göre Türk Ceza Kanunu’nun hapis cezasının ertelenmesine ilişkin hükümleri askerî suçlar hakkında da uygulanır. Ancak maddede sayılan hâllerde hapis cezası ertelenmez.
1632 sayılı ASKERİ CEZA KANUNU m. 47Kaynağı aç
Erteleme yasağı, sırf askerî suçtan yapılan yargılama sonunda hükmolunan netice cezanın üç ay veya daha fazla süreli hapis olması hâlinde uygulanır. Ayrıca fiilin disiplini ağır şekilde ihlal etmesi, birliğin güvenliğini tehlikeye düşürmesi, muharebe hazırlığını veya etkinliğini zafiyete uğratması ya da büyük zarar doğurması ertelemeye engeldir.
Fiilin savaş veya seferberlikte işlenmesi de ertelemeyi engeller. Daha önce sırf askerî bir suçtan mahkûm olunması hâlinde hapis cezası ertelenmez. Bu bentler, ertelemenin askerî suçlarda genel olarak mümkün olması kuralının istisnalarıdır.
Sık sorulan sorular
Emri hiç yapmanın cezası nedir?
Hizmete ilişkin emri hiç yapmayan asker kişi bir aydan bir seneye kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Açık ret veya tekrara rağmen yerine getirmeme bu aralığın içinde değildir.
Emri açıkça reddetmek hangi cezayı gerektirir?
Emrin yerine getirilmesini söz veya fiil ile açıkça reddeden asker kişi üç aydan iki seneye kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Emrin tekrar edilmesine rağmen yerine getirilmemesi de aynı aralıktadır.
Seferberlikte ceza değişir mi?
87. maddedeki suçlar seferberlikte işlenirse beş seneye kadar ağır hapis cezasına hükmolunur. Düşman karşısında ise on seneye kadar ağır hapis cezası öngörülmüştür.
Kısmen yapılan emir disiplin hükmüne girer mi?
Disiplin Kanunu’ndaki emre itaatsizlik, hizmete ilişkin emrin kasıtlı olarak tam yapılmamasını veya değiştirilerek ya da sınırı aşarak yapılmasını hizmet yerini terk etmeme cezasını gerektiren disiplinsizlik sayar. Hiç yapmama, açık ret ve tekrara rağmen yapmama ise 87. maddede düzenlenir.
Ast emri hangi hâlde değiştirebilir?
Emrin yapılamaz duruma gelmesi, emir verilirken bilinmeyen bir sebebin ortaya çıkması veya emrin büyük bir tehlike ve ağır bir zarar doğurması seçimlik hâllerdir. Bunlardan biri varsa ve amirden yeni emir alınmasına hâl ve zaman elverişli değilse ast, sorumluluğu üzerine alarak emri yeni duruma uygun biçimde değiştirebilir ve ilk fırsatta amire bilgi verir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy