Elektronik Haberleşme Kanununda Yetki ve Yükümlülükler

Elektronik haberleşme hizmeti ile şebeke veya altyapının kurulup işletilmesi, kural olarak Kurumun yetkilendirmesinden sonra mümkündür. Kanunun amacı; düzenleme ve denetleme yoluyla etkin rekabetin sağlanması, tüketici haklarının gözetilmesi, hizmetlerin ülke genelinde yaygınlaştırılması, kaynakların etkin ve verimli kullanılması, haberleşme altyapısı, şebekesi ve hizmetinde teknolojik gelişim ile yeni yatırımların teşviki ve bunlara ilişkin usul ile esasların belirlenmesidir.

Amaç, kapsam ve temel ilkeler

Kanunun 1. maddesindeki amaç; düzenleme ve denetleme yoluyla etkin rekabetin sağlanması, tüketici haklarının gözetilmesi, hizmetlerin ülke genelinde yaygınlaştırılması, kaynakların etkin ve verimli kullanılması, haberleşme altyapısı, şebekesi ve hizmetinde teknolojik gelişim ile yeni yatırımların teşviki ve bunlara ilişkin usul ile esasların belirlenmesidir.

2. maddenin birinci fıkrası; hizmetin yürütülmesini, altyapı ve şebekenin kurulup işletilmesini, cihaz ve sistemlerin imalini, ithalini, satışını, kurulmasını ve işletilmesini, frekans dâhil kıt kaynakların planlanması ve tahsisini, ayrıca düzenleme, yetkilendirme, denetleme ve uzlaştırmayı Kanuna bağlar. İkinci fıkranın ilgili kesiti 5369, 5397 ve 5651 sayılı kanun hükümlerini saklı tutar.

Üçüncü fıkra, Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı ve görev alanları bakımından sayılan diğer kamu kurumlarının cihaz, sistem ve şebekeleri hakkında 36 ve 39. maddeler dışında Kanun hükümlerinin uygulanmayacağını düzenler. Bedeli bu kurumlarca karşılanarak işletmeciler tarafından kurulan veya kurulacak sistemler de bu istisnanın içindedir.

4. maddenin birinci fıkrasının ilk cümlesine göre cihaz, sistem ve şebekelerin kurulması ve işletilmesine izin verilmesi, frekans, numara, uydu pozisyonu ve benzeri kaynakların tahsisi ile bunların düzenlenmesi Devletin yetki ve sorumluluğundadır. İlkeler arasında, Kanunda, ilgili mevzuatta ve yetkilendirmelerde açıkça belirlenen hâller dışında işletmecilerin erişim ve arabağlantı ücretleri ile hat ve devre kiraları dâhil hizmet bedellerini serbestçe belirlemesi ve bilgi güvenliği ile haberleşme gizliliğinin gözetilmesi bulunur.

İşletmeci, etkin piyasa gücü ve şebekeler üstü hizmet

İşletmeci, yetkilendirme çerçevesinde elektronik haberleşme hizmeti sunan ve/veya şebeke sağlayan ve altyapısını işleten şirkettir. Etkin piyasa gücü, işletmecinin ilgili pazarda tek başına veya diğer işletmecilerle birlikte rakiplerinden, kullanıcılarından ve tüketicilerinden fark edilir biçimde bağımsız hareket edebilmesini sağlayan ekonomik güçtür.

Şebekeler üstü hizmet, internet erişimi bulunan abone ve kullanıcılara, işletmecilerden veya sağlanan internet hizmetinden bağımsız olarak kamuya açık bir yazılımla sunulan kişiler arası sesli, yazılı veya görsel elektronik haberleşme hizmetidir. Sağlayıcı faaliyetini Türkiye’de kurduğu anonim veya limited şirket statüsündeki tam yetkili temsilcisi aracılığıyla ve Kurum yetkilendirmesi çerçevesinde yürütür. Hizmetin niteliğine göre Kurumca belirlenecek hak ve yükümlülükler bakımından işletmeci kabul edilir.

Yetkilendirme, bildirim ve kullanım hakkı

8. maddenin birinci fıkrasına göre hizmet verilmesi veya şebeke ya da altyapının kurulup işletilmesi, Bakanlığın strateji ve politikaları da dikkate alınarak Kurum yetkilendirmesinden sonra mümkündür. Yetkilendirme, bildirim yoluyla veya kullanım hakkının verilmesiyle yapılır.

Hizmet sunmak veya şebeke ya da altyapı kurup işletmek isteyen şirket, faaliyete geçmeden önce Kurumun düzenlemeleri çerçevesinde Kuruma bildirim yapar. Kaynak tahsisi gerekmeyen faaliyet Kurumun usul ve esaslarına uygun bildirimle, kaynak tahsisi gereken faaliyet ise kullanım hakkının alınmasıyla yetkilendirilir.

8. maddenin ikinci fıkrası iki hâli yetkilendirme dışında bırakır. İlki, gerçek veya tüzel kişinin kendi kullanımındaki taşınmazın sınırları dışına çıkmayan, yalnız şahsi veya kurumsal ihtiyaca ayrılan, üçüncü kişilere hizmet vermeyen, ticari amaç taşımayan ve kamuya açık sunulmayan kullanımdır. İkincisi, kamu kurum ve kuruluşlarının münhasıran verdikleri hizmetlerle ilgili olarak özel kanunları uyarınca kurdukları hizmet, şebeke veya altyapıdır.

Kullanım hakkı sayısının sınırlandırılması gerekmediği tespit edilen hizmetlerde usulüne uygun başvurudan sonra hak 30 gün içinde verilir. Sayı, ancak kaynakların sınırlı sayıda işletmeci tarafından yürütülmesi gerektiğinde ve kaynakların etkin ve verimli kullanılması amacıyla sınırlandırılabilir. Süre, yirmi beş yılı aşmamak üzere şebeke ve hizmetin niteliği ile başvuru sahibinin talebi dikkate alınarak belirlenir.

Kurum kullanım hakkı talebini millî güvenlik, kamu düzeni, kamu sağlığı ve benzeri kamu yararı, kaynağın yetersizliği veya ihale yeterlik şartlarının sağlanmaması sebepleriyle reddedebilir. Mevzuata aykırı faaliyet hâlinde kullanım hakkı, Kurumun belirlediği usul ve esaslara göre iptal edilebilir; iptalde abonelerin menfaatini koruyacak tedbirler alınır. Kamu güvenliği, kamu sağlığı ve benzeri kamu yararı sebeplerinin tespiti hâlinde Kurum, gerektiğinde Bakanlığın görüşünü alarak şirketin faaliyete geçmesini veya elektronik haberleşme sağlamasını engelleyebilir.

9. maddeye aykırı tesis kuran, işleten veya hizmet verenlerin tesisleri Kurumun talebi üzerine ilgili mülki amirlerce kapatılarak faaliyetlerine son verilir. Kurum, yükümlülükler yerine getirilmeden veya yetkilendirilmeden sunulan şebekeler üstü hizmetlerin engellenmesi için işletmecilere yükümlülük getirilmesi dâhil tedbir alabilir.

Rekabetin korunması ve tarifeler

6. maddenin birinci fıkrasının (a) bendi Kuruma rekabeti tesis etme ve koruma, rekabeti engelleyen, bozan veya kısıtlayan uygulamaları giderme, etkin piyasa gücüne sahip işletmecilere ve gerekli hâllerde diğer işletmecilere yükümlülük getirme yetkisi verir. 7. maddenin birinci fıkrası, 4054 sayılı Kanun hükümleri saklı kalmak kaydıyla Kurumu sektördeki rekabete aykırı davranışları resen veya şikâyet üzerine incelemeye, soruşturmaya, tedbir almaya ve bilgi ile belge istemeye yetkili kılar.

Rekabet Kurulu, sektördeki inceleme ve tetkiklerinde, birleşme ve devralmalar dâhil vereceği kararlarda öncelikle Kurumun görüşünü ve düzenleyici işlemlerini dikkate alır. Kurum pazar analizleriyle ilgili pazarlarda etkin piyasa gücüne sahip işletmecileri belirleyebilir ve etkin rekabetin sağlanması ile korunması amacıyla bunlara yükümlülük getirebilir. Hüküm bu sonucu her işletmeci için zorunlu kılmaz.

13. maddenin ikinci fıkrasının (a) bendine göre işletmeciler tarifelerini ilgili mevzuata ve Kurum düzenlemelerine aykırı olmayacak şekilde serbestçe belirler. İlgili pazarda etkin piyasa gücünün belirlenmesi hâlinde Kurum, tarifelerin onaylanması, izlenmesi ve denetlenmesine ilişkin yöntemleri, alt ve üst sınırları ile uygulama usul ve esaslarını belirleyebilir. Aynı hâlde fiyat sıkıştırması ve yıkıcı fiyatlandırma gibi rekabeti engelleyici tarifelerin önlenmesi için düzenleme yapar ve uygulamaları denetler.

Erişim, arabağlantı ve uzlaştırma

Kurum, erişimin reddinin veya makul olmayan süre ve şartların rekabeti engelleyeceğine ya da son kullanıcı aleyhine olacağına karar verirse işletmeciye diğer işletmecilerin erişim taleplerini kabul etme yükümlülüğü getirebilir. Bu yükümlülük kendiliğinden doğmaz. Tüm işletmeciler talep gelmesi hâlinde birbirleriyle arabağlantı müzakeresi yapmakla yükümlüdür. Taraflar anlaşamazsa Kurum, işletmecilere arabağlantı sağlama yükümlülüğü getirebilir; bu sonuç da Kurum kararına bağlıdır.

Erişim talebinden itibaren azami iki ay içinde anlaşma kurulamaması, Kurumun uzlaştırma yetkisinin gündeme gelebileceği hâllerden biridir. Kurum, belirlenen istisnai hâller dışında anlaşmazlık konusu hüküm, koşul ve ücretleri iki ay içinde belirlemeye yetkilidir. İki aylık süre anlaşmanın kurulacağını garanti etmez.

Geçiş hakkı ve taşınmaz kullanımı

Geçiş hakkı talebinin kabulü, taşınmaza kalıcı zarar verilmemesine, üzerindeki hakların kullanımının sürekli aksatılmamasına ve teknik imkâna bağlıdır. Talep ayrıca seçeneksiz olmalı ve ekonomik açıdan orantısız maliyet içermemelidir. Makul ve haklı sebepler saklıdır; bu sebepler bulunduğunda kabul zorunlu değildir. Kamu kurumları başvuruyu öncelikli değerlendirir, altmış gün içinde sonuçlandırır ve benzer konumdaki işletmeciler arasında ayrım gözetmeden şeffaf davranır.

Özel mülkiyetteki taşınmazlar bakımından Bakanlığın lüzum kararı kamu yararı kararı yerine geçer. Kamulaştırılan taşınmazların mülkiyeti Hazineye ait olur. Hazine veya Devletin hüküm ve tasarrufundaki taşınmazlarda irtifak, kullanma izni ya da kiralama Kurulun uygun görmesine bağlıdır ve bedeli işletmeciye aittir.

Numara, frekans ve telsiz kullanımı

Kurum, Bakanlık politikası doğrultusunda ulusal numaralandırma planını hazırlar ve plana uygun numara tahsisi yapar. Kamu düzeni, millî güvenlik, kapasite ihtiyacı, uluslararası düzenlemeler veya kurallara aykırı kullanım hâlinde tahsisli numaralar değiştirilebilir veya geri alınabilir. Kamu telefon hizmeti kullanıcıları ücret ödemeden 112 ve Kurumca belirlenen diğer acil çağrı numaralarına erişebilir.

Abone veya kullanıcılara tahsis edilen frekans, numara, hat ve internet alan adı kullanım hakları ile işletmeci yetkilendirmeleri haczedilemez. Kapsamı Kurumca belirlenen genel güvenlik ve asayiş haberleşmeleri kesilemez; yetkili merci kararı olmadıkça altyapıya haberleşmeyi aksatacak müdahalede bulunulamaz.

Radyo ve televizyon hükümleri saklı kalmak üzere millî frekans planlaması, tahsisi, uluslararası koordinasyon ve tescil Kurumca yapılır. Frekans tahsisi gerektiren telsiz kuracaklar tahsis ve tescil yaptırır. Yetkilendirmeye tabi olmayan telsiz kurma ve kullanma izinleri en fazla beş yıl için verilir. Frekans tahsisi gerektirmeyen, özel amaçlı bant ve çıkış gücünde çalışan ve Kurumca onaylanan telsiz cihazları ise kurma izni ve ruhsatname olmadan kullanılabilir.

Abonelik ve haberleşme gizliliği

İşletmeciler hizmetlerini benzer konumdaki tüketici ve son kullanıcılara eşit koşullarda ve ayrım gözetmeden sunmakla yükümlüdür. Abonelik sözleşmesi yazılı olarak veya elektronik ortamda kurulur. Dürüstlük ilkesine aykırı düşecek biçimde abone aleyhine dengesizlik yaratan hükümler geçersizdir.

Önceden izin alınmaksızın otomatik arama makineleri, faks, elektronik posta veya kısa mesaj gibi araçlarla pazarlama yapılması yasak kapsamındadır. Elektronik haberleşmenin ve ilgili trafik verisinin gizliliği esastır. İlgili mevzuat ve yargı kararlarının öngördüğü durumlar dışında, haberleşmeye taraf olanların tamamının rızası olmadan haberleşme dinlenemez, kaydedilemez, saklanamaz, kesilemez ve takip edilemez.

51. maddenin birinci fıkrasına göre kişisel veriler hukuka ve dürüstlük kurallarına uygun, doğru ve gerektiğinde güncel, belirli, açık ve meşru amaçlarla, amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü biçimde ve amaç için gerekli süre kadar muhafaza edilerek işlenir. İşletmeciler, haberleşmenin sağlanması dışında terminal cihazlarda bilgi saklamak veya saklanan bilgilere erişmek için abone veya kullanıcıyı açık ve kapsamlı bilgilendirmeli ve açık rızasını almalıdır. Şebeke, kişisel veri ve hizmet güvenliği için uygun teknik ve idari tedbirleri de alır.

Kanunun 49. maddesi kapsamındaki veya kamu yararını sağlamak amacıyla Kurumun getirdiği yükümlülüklerin yerine getirilmesi için kişisel veriler işlenebilir. İlgili mevzuat saklı kalmak kaydıyla trafik ve konum verileri, ilgili kişilerin açık rızası alınmadıkça yurt dışına aktarılamaz.

Trafik verileri; trafik yönetimi, arabağlantı, faturalama, usulsüzlük veya dolandırıcılık tespiti ve özellikle tüketici şikâyetleri ile faturalama anlaşmazlıklarının çözümü için yalnızca işletmecinin yetkilendirdiği kişilerce işlenir. Katma değerli hizmet veya pazarlama için gereken trafik ve konum verileri, anonim hâle getirilerek veya açık rıza alınarak, yalnız yetkilendirilmiş kişilerle sınırlı ve faaliyetin gerektirdiği ölçü ile sürede işlenebilir.

İşletmeciler konum verilerinin işlenmesini reddetme imkânı sağlar. İlgili mevzuat ve yargı kararlarının öngördüğü hâller ile acil yardım çağrıları ve 5902 sayılı Kanunda tanımlanan afet ve acil durumlarda açık rıza aranmaksızın konum ve kimlik bilgileri yetkilendirilmiş kişilerle sınırlı işlenebilir. Şikâyetlerin incelenmesi ve denetimle sınırlı olmak kaydıyla trafik, konum ve kişisel veriler de işlenebilir.

Soruşturma, inceleme, denetleme veya uzlaşmazlığa konu kişisel veriler ilgili süreç bitene kadar, erişim işlem kayıtları iki yıl, rıza kayıtları ise asgari abonelik süresince saklanır. Veri kategorileri ile haberleşme tarihinden itibaren bir yıldan az ve iki yıldan fazla olmayacak saklama süreleri yönetmelikle belirlenir. Bu Kanun kapsamında kişisel verilerin gizliliği, güvenliği ve amacına uygun kullanılmasından işletmeciler sorumludur.

Denetim, idari yaptırımlar ve adli sonuçlar

Kurum, mevzuata ve yetkilendirme şartlarına aykırılıkta işletmeciye önceki takvim yılı net satışlarının yüzde üçüne kadar idari para cezası uygulayabilir, gerekli tedbirleri alabilir ve gerektiğinde tesisleri tazminat karşılığında devralabilir. Yetkilendirme, belirlenen süre içinde yetkilendirme ücretinin ödenmemesi veya ağır kusur hâlinde iptal edilebilir. Ulusal çapta frekans bandı kullanımını içeren ve sınırlı sayıda işletmeciyle yürütülmesi gereken hizmetlerde iptali gerektiren hâllerde Bakanlığın görüşü alınır.

İşletmeci faaliyete yeni başlamışsa veya ilgili takvim yılına ait net satış belli değilse Kurum, belirlediği usul ve esaslar çerçevesinde bin liradan bir milyon liraya kadar idari para cezası ve Kanundaki diğer idari yaptırımları uygulayabilir. Birinci fıkra kapsamında belirlenecek idari para cezası, ikinci fıkradaki idari para cezasının alt sınırından az olamaz.

Abonelik sözleşmesi yapan gerçek ve tüzel kişiler aldıkları hizmeti faaliyetlerinin gereği olarak üçüncü kişilere verebilir. Aboneler ise yararlandıkları hizmeti ticaret amacıyla üçüncü kişilere sunamaz; aksine davranırlarsa abonelik sözleşmeleri iptal edilir.

Anayasanın 22. maddesinde sayılan sebeplerden birine bağlı ve gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde bildirilen tedbir, bildirildiği andan itibaren en geç iki saat içinde yerine getirilir. Karar yirmi dört saat içinde sulh ceza hâkiminin onayına sunulur. Hâkim kırk sekiz saat içinde kararını açıklamazsa karar kendiliğinden kalkar.

9. maddedeki yükümlülüğü yerine getirmeyen veya yetkisiz hizmet sunan şebekeler üstü hizmet sağlayıcısına uygulanabilecek idari para cezası bir milyon Türk lirası ile otuz milyon Türk lirası arasındadır. Ceza süresinde ödenmez ve Kurumun bildiriminden sonra altı ay içinde yükümlülük tamamlanmazsa ya da yetkisiz sunum sürerse Kurum, internet trafiğinin bant genişliğini yüzde doksan beşe varan oranda daraltmaya veya ilgili uygulama ya da siteye erişimi engellemeye karar verebilir.

5237 sayılı Kanunda sayılan nitelikli hırsızlık, dolandırıcılık ve banka veya kredi kartının kötüye kullanılması suçlarında kullanıldığı tespit edilen mobil hattın bağlantısı, hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca varsa Cumhuriyet savcısının yazılı emri üzerine kesilir. Hâkim kararı olmaksızın yapılan işlem yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur. Hâkim, bağlantının kesilmesinden itibaren kırk sekiz saat içinde kararını açıklamazsa tedbir kendiliğinden kalkar.

9. maddeye aykırı olarak Kuruma bildirimde bulunmaksızın hizmet veren, tesis kuran veya işletenler hakkında bin günden on bin güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Kullanım hakkı olmadan aynı fiilleri işleyenler hakkında altı aya kadar hapis ve beş bin günden on beş bin güne kadar adli para cezası öngörülmüştür.

Yetkilendirilmiş işletmecinin personeli, 5237 sayılı Kanunun özel hayata ve hayatın gizli alanına karşı suçlarını işlerse ilgili bölümdeki cezalara hükmolunur; ancak 137. maddeye göre yapılacak artırım bir kat uygulanır. Bu maddede tanımlanan suçların bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde verilecek cezalar yarı oranında artırılır ve ilgili tüzel kişi hakkında 5237 sayılı Kanundaki güvenlik tedbirlerine de hükmolunur.

İdari yaptırım kararına karşı yetkili idare mahkemesinde dava açılabilir. Kurumun kararına yöneltilen davalar öncelikli iş sayılır. Kurul kararları, Kurumun idari denetiminde yerindelik yönünden denetlenemez.

Evrensel hizmetle bağlantı

5369 sayılı Kanundaki değişik tanıma göre evrensel hizmet, Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde coğrafi konumdan bağımsız olarak herkes tarafından erişilebilen, önceden belirlenmiş kalitede ve herkesin karşılayabileceği makul bir bedel karşılığında asgari standartlarda sunulacak internet erişimi dâhil elektronik haberleşme hizmetleri ile Kanun kapsamındaki diğer hizmetlerdir. Yükümlü, ilgili mevzuata göre Kurumca yetkilendirilmiş ve bu hizmetleri sağlamakla yükümlü kılınan işletmecidir.

Evrensel hizmetin net maliyeti, bir işletmecinin yükümlülüğün gereklerini yerine getirdiği durum ile hiç yükümlü olmasaydı içinde bulunacağı durum arasındaki net maliyet farkıdır. Tanım bu farkın hesap yöntemini ayrıca göstermez.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy