Dernek kuruluşu, üyelik, organlar ve sona erme

Dernek, kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere gerçek veya tüzel en az yedi kişinin bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmesiyle oluşan, tüzel kişiliğe sahip kişi topluluğudur. Hukuka veya ahlâka aykırı bir amaçla dernek kurulamaz. Kuruluş bildirimi, tüzük, üyelik, organlar, uluslararası faaliyet, yardım, genel kurul kararının iptali ve kendiliğinden sona erme bu çerçevede değerlendirilir.

Derneğin tanımı ve amaç sınırı

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 56. maddesi derneği kişi topluluğu olarak tanımlar. Kurucular gerçek kişi olabileceği gibi tüzel kişi de olabilir. Kanundaki asgari sayı yedidir. Birleşme, bilgi ve çalışmaların sürekli olarak bir araya getirilmesi biçimindedir. Amaç belirli ve ortak olmalı, kazanç paylaşmayı içermemelidir.

Aynı madde, hukuka veya ahlâka aykırı amaçlarla dernek kurulmasını yasaklar. Bu yasak, kuruluşta seçilen amacın kendisine ilişkindir. Maddenin bu hükmü, aykırılığın sonradan hangi işlemle giderileceğini ayrıca sıralamaz.

Tüzüğün zorunlu içeriği ve kanuna bağlılığı

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 58. maddesine göre her derneğin bir tüzüğü bulunur. Tüzükte derneğin adı, amacı, gelir kaynakları, üyelik koşulları, organları ve örgütü ile geçici yönetim kurulunun gösterilmesi zorunludur.

Tüzük, kanunun emredici hükümlerine aykırı olamaz. Tüzükte düzenlenmemiş konularda kanun hükümleri uygulanır. Böylece tüzük, kanunun zorunlu kıldığı çerçeveyi daraltan veya ortadan kaldıran bir düzenleme taşıyamaz; boş bırakılan konuda ise kanun hükmü devreye girer.

Tüzel kişiliğin kazanılması

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 59. maddesi uyarınca dernek, kuruluş bildirimini, dernek tüzüğünü ve gerekli belgeleri yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülkî amirine verdiği anda tüzel kişilik kazanır. Tüzel kişilik, bu verme anına bağlanmıştır.

Kuruluş bildiriminin içeriği ve gerekli belgelerin nelerden oluşacağı aynı maddede yönetmeliğe bırakılmıştır. Bildirimin hangi bilgileri taşıyacağı ve eklenmesi gereken belgelerin listesi bu kanun hükmünün dışında, ilgili yönetmelikte gösterilir.

Bildirimin incelenmesi ve aykırılığın giderilmesi

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 60. maddesine göre kuruluş bildirimi ve belgelerin doğruluğu ile dernek tüzüğü, en büyük mülkî amir tarafından altmış gün içinde dosya üzerinden incelenir. İnceleme bu süre ve dosya üzerinden yapılma ölçüsüyle sınırlı olarak düzenlenmiştir.

Kuruluş bildiriminde, tüzükte veya kurucuların hukukî durumlarında kanuna aykırılık ya da noksanlık saptanırsa bunların giderilmesi veya tamamlanması derhâl kuruculardan istenir. İstemin tebliğinden başlayarak otuz gün içinde noksanlık tamamlanmaz ve aykırılık giderilmezse en büyük mülkî amir, yetkili asliye hukuk mahkemesinde derneğin feshi konusunda dava açılması için durumu Cumhuriyet savcılığına bildirir. Hüküm, fesih kararı verildiğini değil, bu bildirimin yapılacağını düzenler.

Cumhuriyet savcısı, mahkemeden derneğin faaliyetinin durdurulmasına karar verilmesini de isteyebilir. Bu, savcının başvurabileceği bir istemdir. Maddenin ilgili hükmü, durdurmanın hangi koşullarda kabul edileceğini ayrıca düzenlemez.

Kuruluş bildiriminde, tüzükte ve belgelerde kanuna aykırılık veya noksanlık bulunmazsa ya da aykırılık veya noksanlık belirli sürede giderilmişse durum derhâl derneğe yazıyla bildirilir ve dernek dernekler kütüğüne kaydedilir. Kütüğe kayıt, bu uygunluk veya süresinde giderme sonucuna bağlanmıştır.

Üyeliğin serbestliği, eşitlik ve yükümlülükler

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 63. maddesi, hiç kimsenin bir derneğe üye olmaya ve hiçbir derneğin de üye kabul etmeye zorlanamayacağını belirtir. Üyelik ilişkisi her iki yönde de zorlamaya kapalıdır.

68. maddeye göre dernek üyeleri eşit haklara sahiptir. Dernek, üyeleri arasında dil, ırk, renk, cinsiyet, din ve mezhep, aile, zümre ve sınıf farkı gözetemez. Eşitliği bozan veya bazı üyelere bu sebeplerle ayrıcalık tanıyan uygulamalar yapamaz.

Aynı madde, her üyenin derneğin faaliyetlerine ve yönetimine katılma hakkını tanır. Hüküm bu katılma hakkını düzenler; oy kullanmanın biçimini veya nisabını bu kesitte ayrıca göstermez.

Dernekten çıkan veya çıkarılan üye, dernek malvarlığında hak iddia edemez. Bu sonuç, üyelikten ayrılan kişinin malvarlığı talebine ilişkindir. Hüküm, derneğin sona ermesindeki tasfiyeyi ayrıca düzenlemez.

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 71. maddesi üyeleri dernek düzenine uymak ve derneğe sadakat göstermekle yükümlü tutar. Her üye, derneğin amacına uygun davranmak ve özellikle amacın gerçekleşmesini güçleştiren veya engelleyen davranışlardan kaçınmak zorundadır. Bu madde metni oy hakkını veya vekâleten oy kullanmayı düzenlemez.

Zorunlu organlar ve devredilemeyen görevler

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 72. maddesi derneğin zorunlu organlarını genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kurulu olarak sayar. Bu hüküm organların asgari üye sayılarını göstermez.

Dernekler zorunlu organlar dışında başka organlar da oluşturabilir. Ancak bu organlara zorunlu organların görev, yetki ve sorumlulukları devredilemez. İsteğe bağlı organ kurulması, genel kurul, yönetim kurulu veya denetim kurulunun kanunda gösterilen görev, yetki ve sorumluluğunun başka bir organa geçirilmesi sonucunu doğurmaz.

Uluslararası faaliyet ve yabancı dernekler

5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun 5. maddesine göre dernekler, tüzüklerinde gösterilen amaçları gerçekleştirmek üzere uluslararası faaliyette veya işbirliğinde bulunabilir. Yurt dışında temsilcilik veya şube açabilir, yurt dışında dernek veya üst kuruluş kurabilir ya da yurt dışında kurulmuş dernek veya kuruluşlara katılabilirler.

Yabancı dernekler, Dışişleri Bakanlığının görüşü alınmak suretiyle İçişleri Bakanlığının izniyle Türkiye'de faaliyette veya işbirliğinde bulunabilir. Aynı izin çerçevesinde temsilcilik veya şube açabilir, dernek veya üst kuruluş kurabilir ya da kurulmuş dernek veya üst kuruluşlara katılabilirler. Bu kural yabancı derneklere ilişkindir.

Yurt dışı yardımda bildirim

5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun 21. maddesi, derneklerin mülkî idare amirliğine önceden bildirimde bulunmak şartıyla yurt dışındaki kişi, kurum ve kuruluşlardan aynî ve nakdî yardım alabileceğini düzenler. Nakdî yardımların bankalar aracılığıyla alınması zorunludur. Bildirimin şekli ve içeriği yönetmelikte düzenlenir.

Aynı maddeye 27/12/2020 tarihli ve 7262 sayılı Kanun'un 14. maddesiyle eklenen fıkra, yurt dışına yapılacak yardımların yardım yapılmadan önce dernek tarafından mülki idare amirliğine bildirilmesini öngörür. Bildirimin şekli ve içeriği ile bu yardımlara ilişkin usul ve esaslar yönetmelikte düzenlenir.

Genel kurul ve diğer organ kararlarına başvuru

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 83. maddesine göre toplantıda hazır bulunan ve kanuna veya tüzüğe aykırı alınan genel kurul kararına katılmayan her üye, karar tarihinden başlayarak bir ay içinde mahkemeye başvurarak kararın iptalini isteyebilir. Toplantıda hazır bulunmayan her üye, kararı öğrenmesinden başlayarak bir ay içinde ve her hâlde karar tarihinden başlayarak üç ay içinde başvurabilir. Madde bu süreleri düzenler; sürelerin niteliğine ayrıca bir ad vermez ve görevli mahkemeyi bu hükümde belirtmez.

Genel kurul dışındaki organların kararlarına karşı, dernek içi denetim yolları tüketilmedikçe iptal davası açılamaz. Bu ön şart genel kurul kararları için değil, diğer organların kararları için konulmuştur.

Genel kurul kararlarının yok veya mutlak butlanla hükümsüz sayıldığı durumlar saklıdır. Hangi hâllerin yokluk veya mutlak butlan oluşturacağı bu madde hükmünde tanımlanmamıştır.

Kendiliğinden sona erme ve tespiti

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 87. maddesi, derneğin kendiliğinden sona ereceği hâlleri sayar. Bunlar; amacın gerçekleşmesi, gerçekleşmesinin olanaksız hâle gelmesi veya sürenin sona ermesi, ilk genel kurul toplantısının kanunda öngörülen sürede yapılmamış ve zorunlu organların oluşturulmamış olması, borç ödemede acze düşülmesi, tüzük gereğince yönetim kurulunun oluşturulmasının olanaksız hâle gelmesi ve olağan genel kurul toplantısının iki defa üst üste yapılamamasıdır.

Her ilgili, sulh hâkiminden derneğin kendiliğinden sona erdiğinin tespitini isteyebilir. Madde bu istemin kime yöneltileceğini gösterir; tespit usulünün ayrıntılarını aynı hükümde düzenlemez.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy