Dernek Kuruluşu: Hukuki Şartlar ve Süreç

Dernek Nedir ve Hukuki Temeli Nedir?

Dernek; gerçek veya tüzel en az yedi kişinin, kazanç paylaşma amacı gütmeksizin belirli ve ortak bir hedefi gerçekleştirmek üzere bilgi ve çalışmalarını sürekli biçimde birleştirmesiyle oluşturulan, tüzel kişiliğe sahip bir kişi topluluğudur. Bu tanım 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 56. maddesinde yer almaktadır. Aynı maddede hukuka veya ahlâka aykırı amaçlarla dernek kurulamayacağı da açıkça düzenlenmiştir.

5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun 3. maddesi uyarınca fiil ehliyetine sahip her gerçek veya tüzel kişi, önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir.

Kimler Dernek Kurucu Olabilir?

Dernek kurucusu olabilmek için fiil ehliyetine sahip olmak gerekir. Türk Silahlı Kuvvetleri ve kolluk kuvvetleri mensupları ile kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri hakkında özel kanunlarında getirilen kısıtlamalar saklıdır; bu kısıtlamaların kapsamı ilgili özel kanunlarda düzenlenmiştir.

Belirli suçlardan mahkûm olanlar için ayrı bir yasak öngörülmüştür. 6415 sayılı Terörizmin Finansmanının Önlenmesi Hakkında Kanun kapsamındaki suçlar ile Türk Ceza Kanunu'nda yer alan uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti ya da suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama suçlarından mahkûm olanlar, Türk Ceza Kanunu'nun 53. maddesinde belirtilen süreler geçmiş ya da bu kişiler affa uğramış olsa bile derneklerin genel kurul dışındaki organlarında görev alamaz. Dernek organlarına seçildikten sonra bu suçlardan mahkûm olanların görevi sona erer. Bu yasak, yasaklanmış hakların geri verilmesine karar verilmesi hâlinde uygulanmaz.

Türkiye'de yerleşme hakkına sahip yabancı gerçek kişiler dernek kurabilir veya kurulmuş derneklere üye olabilir. Onursal üyelikte bu koşul aranmaz.

Çocuk Derneklerine Özgü Kurallar

On beş yaşını doldurmuş ve ayırt etme gücüne sahip küçükler, yasal temsilcilerinin yazılı izniyle çocuk derneklerini kurabilir ya da kurulmuş çocuk derneklerine üye olabilir. Bu dernekler; toplumsal, ruhsal, ahlaki, bedensel ve zihinsel yetenekler ile spor, eğitim ve öğretim hakları, sosyal ve kültürel varlık, aile yapısı ile özel yaşantının korunması ve geliştirilmesi amacıyla oluşturulabilir.

On iki yaşını doldurmuş küçükler yasal temsilcilerinin izniyle çocuk derneklerine üye olabilir; ancak bu kişiler yönetim ve denetim kurullarında görev alamaz. Çocuk derneklerine on sekiz yaşından büyükler kurucu veya üye olamaz.

Kuruluş İçin Hazırlanması Gereken Belgeler

Her derneğin bir tüzüğünün bulunması zorunludur. Tüzüğün her sayfasının kurucuların tamamı tarafından imzalanmış olması gerekir. Tüzüğe ek olarak kurucular tarafından doldurulup imzalanmış bir kuruluş bildirisi de hazırlanmalıdır. Tüzükte bulunması zorunlu hususlar 5253 sayılı Dernekler Kanunu'nun 4. maddesinde düzenlenmiştir.

Kurucular arasında tüzel kişi bulunması hâlinde, o tüzel kişinin ünvanı, yerleşim yeri ve kuruluş belgesinin yanı sıra tüzel kişinin yetkilendirdiği kişi için alınan karar örneği de ibraz edilmelidir. Kurucular arasında yabancı bir tüzel kişi varsa bu tüzel kişinin kurucu olabileceğine dair İçişleri Bakanlığı'ndan alınan izin belgesi; yabancı gerçek kişi kurucu varsa çalışma ya da ikamet izni belgesi de gerekli belgeler arasında yer almaktadır.

Tüzel Kişilik Nasıl Kazanılır?

Kuruluş bildirisi ve dernek tüzüğünün illerde valiliklere, ilçelerde kaymakamlıklara teslim edilmesiyle dernek tüzel kişilik kazanır.

Belgeleri teslim alan mülki amir 60 gün içinde inceleme yapar. Tüzükte veya kurucularında bir eksiklik saptanırsa 30 gün içinde bu eksikliğin giderilmesi istenir. Süre içinde eksiklik giderilmezse durum Cumhuriyet savcılığına bildirilir ve savcı derneğin feshi için dava açar; savcılık ayrıca derneğin çalışmasına son verilmesini de talep edebilir.

Kuruluş Sonrası Yükümlülükler

Dernek kurulduktan sonra da çeşitli bildirim ve denetim yükümlülükleri devam eder. Üyelik başvuruları yönetim kurulunca en geç 30 gün içinde sonuçlandırılmalıdır. Olağan genel kurul toplantısının hangi aralıklarla yapılacağı dernek tüzüğünde belirlenir; bu aralık her hâlükârda üç yılı geçemez.

Olağan ve olağanüstü genel kurul toplantılarında alınan kararlar 45 gün içinde mülki amire bildirilir. Tüzük değişikliği yapılmışsa tüzüğün eski ve yeni hâli de bu bildirime eklenir. Derneğin edindiği taşınmazların ise tescil tarihinden itibaren 30 gün içinde mülki amire bildirilmesi zorunludur.

İç denetim açısından denetim kurulunun denetimleri bir yılı geçmeyecek aralıklarla yapılır; denetim sonuçları genel kurula ve yönetim kuruluna raporlanır.

Federasyon ve Konfederasyon Kurma

Birden fazla derneğin bir araya gelmesiyle federasyon, birden fazla federasyonun bir araya gelmesiyle konfederasyon kurulabilir. Federasyon için en az beş derneğin, konfederasyon için ise en az üç federasyonun bir araya gelmesi gerekir. Her iki üst kuruluşun kurulması da tüzük hazırlanması ve mülki amire teslim yoluyla gerçekleşir. Federasyonun üye dernek sayısının beşin altına düşmesi hâlinde federasyon kendiliğinden sona erer; konfederasyonun üye federasyon sayısının üçün altına düşmesi ve bu durumun üç ay içinde giderilememesi hâlinde ise konfederasyon kendiliğinden sona erer.

Federasyon ve konfederasyonların yapılanma imkânları derneklere kıyasla sınırlıdır. Bu üst kuruluşlar, adı veya amacı ne olursa olsun temsilcilik dışında herhangi bir örgüt kuramaz; şube, kadın kolları, iktisadi işletme veya lokal gibi yapılar oluşturmaları mümkün değildir.

Sık Sorulan Sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy