Dernek Kurma Şartları ve Kuruluş Süreci

Türk Medeni Kanunu'na (TMK) göre bir dernek kurabilmek için gerçek veya tüzel en az yedi kişinin bir araya gelmesi gerekir. Bu kişilerin kazanç paylaşma amacı gütmeksizin belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmeleri zorunludur. Kuruluş bildiriminin, dernek tüzüğünün ve gerekli belgelerin yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülki amirine verildiği anda dernek tüzel kişilik kazanır.

Kimler Dernek Kurabilir, Kimler Kuramaz?

TMK m. 57 uyarınca herkes önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir; ancak kurucuların fiil ehliyetine sahip olması zorunludur. Silahlı kuvvetler ve kolluk mensupları ile kendi kanunlarıyla bu konuda sınırlandırılmış kamu görevlilerinin dernek kurucusu olamayacağı belirtilmektedir. Bu sınırlamanın ayrıntılı kapsamı söz konusu kişilere uygulanan özel kanunlarda düzenlendiğinden, bu kişilerin durumunun özel mevzuatları çerçevesinde değerlendirilmesi gerekir.

Dernek Amacının Sınırları

TMK m. 56, hukuka veya ahlaka aykırı amaçlarla dernek kurulamayacağını açıkça hükme bağlamaktadır. İnceleme sırasında derneğin amacının yasak nitelik taşıdığı ya da kanunun emredici hükümlerine veya ahlaka aykırı olduğu tespit edilirse durum Cumhuriyet Savcılığına bildirilir. Derneğin kuruluşunun ardından bu niteliği kazanması hâlinde ise Cumhuriyet savcısının veya bir ilgilinin talebiyle yetkili asliye hukuk mahkemesi fesih kararı verebilir.

Tüzük Hazırlanması ve Zorunlu İçerik

Her derneğin bir tüzüğünün bulunması zorunludur. Dernekler Kanunu m. 4, tüzükte yer alması gereken hususları; derneğin adı ve merkezi, amacı ve faaliyetleri, üyelik, genel kurul, organlar, şube, aidat, borçlanma, iç denetim, tüzük değişikliği ve tasfiyeye ilişkin düzenlemeler olarak sıralamıştır. TMK m. 58 ise dernek tüzüğünün kanunun emredici hükümlerine aykırı olamayacağını, tüzükte düzenlenmemiş konularda ise kanun hükümlerinin uygulanacağını öngörmektedir. Aynı maddede tüzükte derneğin adı, amacı, gelir kaynakları, üyelik koşulları, organları ve örgütü ile geçici yönetim kurulunun da gösterilmesi zorunlu tutulmuştur. Her iki düzenlemenin birlikte gözetilerek tüzük hazırlanması gerekmektedir.

Kuruluş Bildirimi ve Tüzel Kişilik Kazanma

TMK m. 59'a göre kurucular, kuruluş bildirimini, dernek tüzüğünü ve gerekli belgeleri derneğin yerleşim yerinin bulunduğu yerin en büyük mülki amirine teslim ederler. İllerde bu makam valilik, ilçelerde kaymakamlıktır. Belgelerin teslim edildiği anda dernek tüzel kişilik kazanır. Kuruluş bildirimine eklenecek belgeler ve bildirimin içeriği ilgili yönetmelikte belirlenmektedir.

Kuruluş Bildiriminin İncelenmesi ve Eksiklik Giderme Süreci

TMK m. 60 uyarınca en büyük mülki amir, kuruluş bildirimi ve belgelerin doğruluğu ile dernek tüzüğünü altmış gün içinde dosya üzerinden inceler. İnceleme sırasında kanuna aykırılık veya noksanlık saptanırsa bunların giderilmesi ya da tamamlanması derhal kuruculardan istenir. Bu istemin tebliğinden başlayarak otuz gün içinde belirtilen noksanlık tamamlanmaz ya da kanuna aykırılık giderilmezse en büyük mülki amir, yetkili asliye hukuk mahkemesinde derneğin feshi için dava açılması amacıyla durumu Cumhuriyet savcılığına bildirir; Cumhuriyet savcısı ayrıca mahkemeden faaliyetin durdurulmasına karar verilmesini de talep edebilir.

Kuruluş bildirimi, tüzük ve belgelerde kanuna aykırılık ya da noksanlık bulunmaması veya bunların öngörülen sürede giderilmiş olması hâlinde bu durum derneğe yazıyla bildirilir ve dernek dernekler kütüğüne kaydedilir.

Zorunlu Organların Oluşturulması ve İlk Genel Kurul

Bir derneğin zorunlu organları genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kuruludur. TMK m. 84'e göre yönetim kurulu, beş asıl ve beş yedek üyeden az olmamak üzere tüzükte belirlenen sayıda üyeden oluşur; üye sayısının boşalmalar nedeniyle tam sayının yarısının altına düşmesi hâlinde genel kurul bir ay içinde toplantıya çağrılır. TMK m. 86'ya göre denetim kurulu ise en az üç asıl ve üç yedek üyeden oluşmak üzere tüzükte belirlenen sayıda üyeden kurulur; denetim kurulu denetleme görevini tüzükte belirtilen esas ve usullere göre yürütür ve sonuçlarını bir raporla yönetim kuruluna ve genel kurula sunar.

Dernekler, TMK m. 60'ın son fıkrası uyarınca yapılan yazılı bildirimi izleyen altı ay içinde ilk genel kurul toplantılarını yapmak ve zorunlu organlarını oluşturmakla yükümlüdür. Bu yükümlülük TMK m. 62'de düzenlenmiştir.

Genel Kurulda Oy Hakkı ve Çıkar Çatışması

TMK m. 69 uyarınca her üyenin genel kurulda bir oy hakkı bulunmakta olup üye bu oyunu şahsen kullanmak zorundadır; onursal üyelerin oy hakkı yoktur. Bunun yanı sıra hiçbir dernek üyesi, dernek ile kendisi, eşi, üst soyu ve altsoyu arasındaki bir hukuki işlem veya uyuşmazlık konusunda alınması gereken kararlarda oy kullanamaz.

Genel Kurul Kararlarına İtiraz Süreleri

Toplantıda bulunan ve kanuna ya da tüzüğe aykırı olarak alınan karara katılmamış olan üyeler, itiraz haklarını karar tarihinden itibaren bir ay içinde kullanmalıdır. Toplantıda hazır bulunmayan üyeler ise kararı öğrendiklerinden itibaren bir ay ve her hâlde karar tarihinden itibaren üç ay içinde mahkemeye başvurmak suretiyle kararın iptalini isteyebilir. TMK m. 83 bu süreleri düzenlemiş olmakla birlikte, söz konusu sürelerin niteliği mevzuat metninde açıkça belirtilmemiştir.

Üyelikten Çıkarılmaya İtiraz

TMK m. 83 kapsamında üyelikten çıkarılma kararına itiraz etmek isteyen üye, çıkarma kararını öğrendiği tarihten itibaren bir ay içinde ve her hâlde karar tarihinden itibaren üç ay içinde mahkemeye başvurabilir.

Genel kurul dışındaki organlara, örneğin yönetim kuruluna karşı iptal davası açılabilmesi için önce dernek içi denetim yollarının tüketilmesi zorunludur. Genel kurul kararlarının yok veya mutlak butlanla hükümsüz sayıldığı durumlarda ise bu süre sınırlamaları uygulanmaz.

Derneklerin Kendiliğinden Sona Ermesi

TMK m. 87'ye göre bir dernek şu hâllerde kendiliğinden sona erer: amacın gerçekleşmesi, gerçekleşmesinin olanaksız hâle gelmesi ya da belirlenen sürenin sona ermesi; ilk genel kurul toplantısının kanunda öngörülen sürede yapılmamış ve zorunlu organların oluşturulmamış olması; borç ödemede acze düşülmesi; tüzük gereğince yönetim kurulunun oluşturulmasının olanaksız hâle gelmesi; olağan genel kurul toplantısının iki defa üst üste yapılamaması. Bu hâllerden birinin varlığını tespit ettirmek isteyen her ilgili sulh hâkimine başvurabilir.

Federasyon Kurulması

TMK m. 96'ya göre kuruluş amaçları aynı olan en az beş dernek, amaçlarını gerçekleştirmek üzere bir araya gelerek federasyon kurabilir. Federasyon, kuruluş bildirimi, tüzük ve gerekli belgelerin yerleşim yerinin en büyük mülki amirine verilmesiyle tüzel kişilik kazanır; her federasyonun bir tüzüğü bulunması zorunludur.

Yabancı Derneklerin Türkiye'de Faaliyeti

Yabancı bir derneğin Türkiye'de faaliyette bulunabilmesi için Dışişleri Bakanlığının olumlu görüşünün alınması ve İçişleri Bakanlığının izninin verilmesi gerektiği belirtilmektedir. Bu koşulun dayandığı mevzuat hükmü ayrıca doğrulanmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy