Deniz kurtarmada ücret, faaliyetin faydalı sonuç vermesine bağlıdır. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 1298 ilâ 1319. maddeleri arasındaki düzenlemede kurtarma; gemi, yük ve diğer eşyanın kurtarılmasını amaçlar ve bu faydalı sonuç gerçekleşmişse kurtarıcı ücret isteyebilir. Bu esas, No Cure – No Pay olarak adlandırılır.
Kurtarma faaliyetinin kapsamı
1989 Uluslararası Deniz Kurtarma Sözleşmesi’nin 1. maddesine göre kurtarma, seyrüsefere elverişli sularda veya herhangi bir başka suda tehlikede olan bir gemiye ya da başka bir mülke yardım etmek için üstlenilen herhangi bir eylem veya faaliyettir. Tanım yalnız gemiyi değil, tehlikedeki başka mülkü de kapsar. Tehlikenin bulunduğu yer de seyrüsefere elverişli sularla sınırlı değildir.
Faydalı sonuç ve sözleşmedeki özel tazminat
Salvage Convention 1989, No Cure – No Pay ilkesini korur. Bununla birlikte çevreyi korumaya yönelik kurtarmaya özel önem verir ve 14. maddede özel tazminat öngörür. Özel tazminat, kurtarma ücretinin faydalı sonuca bağlanması kuralını bütünüyle ortadan kaldırmaz; çevre koruma giderleri için ayrı bir talep imkânı tanır.
14. madde uyarınca kurtarıcı, No Cure – No Pay kapsamında ücrete hak kazanmasa da çevreyi ciddi zarar veya kirlilik tehdidinden korumak amacıyla yaptığı makul ve orantılı giderler için özel tazminat isteyebilir. Tazminat, zararın önlenmesine yönelik çabayla orantılı olmalıdır. Kötü niyetli veya aşırı harcamalar bu tazminatın içinde değildir.
Türk Ticaret Kanunu’ndaki ücret ayrımı
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 1312. maddesi, çevre zararı tehdidi oluşturan kurtarmayı özel tazminat adı altında ayrı bir ücretlendirme rejimine bağlar. Kurtarıcı, kurtardığı değerler karşılığında genel hükümlere göre yeterli bir ücret elde edememiş olsa bile, çevre zararını önlemek veya sınırlandırmak için yaptığı makul giderleri gemi malikinden isteyebilir.
Genel kurtarma ücreti ile özel tazminat aynı şartlara bağlı değildir. Genel ücret, gemi, yük ve diğer eşyanın kurtarılmasına yönelik faaliyetin faydalı sonuç vermesini gerektirir. 1312. maddedeki talep ise yeterli ücret alınamamış olmasına ve çevre zararını önleme ya da sınırlama amacıyla yapılan makul giderlere bağlıdır.
Standart kurtarma formu
Lloyd’s Open Form, No Cure – No Pay ilkesini esas alır. Formun öne çıkan yönleri, acil durumlarda hızlı uygulanabilirliği, standart tahkim prosedürü ve çevresel risklere karşı duyarlılığıdır.
SCOPIC klozunun iki ölçüsü
2000’den itibaren Lloyd’s Open Form’a eklenen SCOPIC klozu, Salvage Convention 1989’un 14. maddesinin uygulamada yetersiz görülen yönlerini tamamlamayı ve çevreye yönelik tehdidin giderilmesine ilişkin kurtarmayı daha somut biçimde ücretlendirilebilir hâle getirmeyi amaçlar.
SCOPIC, çevre zararı tehlikesi bulunmasa bile kurtaranların 14. madde yerine bu klozu tercih etmesi hâlinde başvurulabilir bir düzenleme olarak açıklanır; buna karşılık başarılı kurtarma gerçekleşmese de özel masraflar ve faaliyet giderleri ancak belirli şartlar altında istenebilir. Bu nedenle çevre tehlikesinin hiç aranmayacağı veya her giderin şartsız istenebileceği biçiminde tek bir sonuç kurulamaz.
SCOPIC kapsamındaki çevresel müdahalelere ilişkin ücretler, gemi malikinin koruma ve tazmin sigortası kapsamında güvence altına alınır.
Sık sorulan sorular
Kurtarma ücreti ne zaman istenebilir?
Kurtarma gemi, yük ve diğer eşyayı kurtarmayı amaçlıyor ve faydalı sonuç vermişse kurtarıcı ücret isteyebilir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 1298 ilâ 1319. maddeleri arasındaki düzenleme bu sonucu No Cure – No Pay esasıyla kabul eder.
Başarı olmasa da çevre gideri istenebilir mi?
No Cure – No Pay kapsamında ücret hakkı doğmasa bile, çevreyi ciddi zarar veya kirlilik tehdidinden korumak için yapılan makul ve orantılı giderler özel tazminat konusu olabilir. Tazminat çabayla orantılı olmalı; kötü niyetli veya aşırı harcamalar kapsama girmez.
Özel tazminat kimden istenir?
Çevre zararı tehdidi oluşturan kurtarmada, kurtarıcı kurtardığı değerler karşılığında genel hükümlere göre yeterli bir ücret elde edememiş olsa dahi, çevre zararını önlemek veya sınırlandırmak amacıyla yaptığı makul giderleri 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 1312. maddesine göre gemi malikinden isteyebilir.
SCOPIC için çevre tehlikesi şart mıdır?
Bu konuda tek şartlı bir sonuç verilemez. Çevre zararı tehlikesi olmasa bile kurtaranların Salvage Convention 1989’un 14. maddesi yerine SCOPIC klozunu tercih etmeleri hâlinde bu kloza başvurulabileceği belirtilir. Başarılı kurtarma gerçekleşmese de özel masraflar ve faaliyet giderleri ancak belirli şartlar altında istenebilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy