854 Sayılı Deniz İş Kanunu Kapsamı ve Hakları

854 sayılı Deniz İş Kanunu, deniz, göl ve akarsularda Türk bayrağı taşıyan ve yüz veya daha büyük grostonilatoluk gemilerde hizmet aktiyle çalışan gemiadamları ile işverenlerine uygulanır. Aynı işverenin gemilerinin grostonilato toplamı yüze ulaşıyorsa veya çalıştırdığı gemiadamı sayısı beş ya da daha fazlaysa kapsam hükmü yine uygulanır. Sandal, mavna, şat ve salapurya gibi araçlar da bu Kanun yönünden gemi sayılır.

Kapsamın genişletilmesi ve itiraz

Cumhurbaşkanı, ekonomik ve sosyal gereklerle Kanun hükümlerini bentlerin dışında kalan gemi, gemiadamı ve işverenlere kısmen veya tamamen teşmil edebilir. Kapsama alınma nedeniyle yapılan itirazı Çalışma Bakanlığı inceler ve karara bağlar. İtiraz, Kanunun uygulanmasını durdurmaz.

Taraflar ve saklı hükümler

İşveren, geminin sahibi veya başkasına ait gemiyi kendi adına ve hesabına işleten kişidir. Gemiadamı, hizmet aktine dayanarak gemide çalışan kaptan, zabit, tayfa ve diğer kişilerdir. Kaptan, gemiyi sevk ve idare eden kişi veya zorunlu nedenle onun yerine vekâlet eden kişidir.

İşveren vekilinin bu sıfatla gemiadamlarına yönelik işlem ve taahhütlerinden işveren doğrudan sorumludur. Türk Ticaret Kanununun deniz ticaretine ilişkin dördüncü kitabında kaptan ile işveren ilişkisine dair hükümler saklıdır. Kanun, mütekabiliyet esasına göre Türk gemiadamlarına aynı nitelikte hak tanıyan devletlerin uyruğundaki ve kapsam içindeki gemiadamlara da uygulanır.

Hizmet aktinin şekli, süresi ve uzaması

Hizmet akti işveren veya vekili ile gemiadamı arasında yazılı ve iki nüsha yapılır; her tarafa bir nüsha verilir. Yazılı aktte Kanunun gösterdiği hususlar bulunmalıdır. Akt belirli süre, belirli sefer veya belirsiz süre için kurulabilir.

Akt gemi seyirdeyken sona ererse, geminin ilk limana varması ve güvenlik altına alınması bitene kadar sürer. Belirli sefer akti, aktte yazılı sefer sonunda geminin vardığı limanda yükünü boşaltmasıyla biter. Belirli süreli aktin sonunda gemiadamı işveren veya vekilinin muvafakatiyle çalışmaya devam ederse akt aynı süre için uzamış sayılır.

Belirli bir sefer için yapılan hizmet aktinin sonunda gemiadamı işveren veya işveren vekilinin muvafakatiyle işe devam eder ve gemi de sefere çıkarsa akt o sefer boyunca uzamış sayılır.

Hizmet aktleri her türlü resim ve harçtan muaftır. Belirsiz süreli aktlerde deneme süresi en çok bir aydır. Deneme içinde taraflar akti bildirim ve tazminat olmaksızın bozabilir; çalışılan günlerin ücreti saklıdır.

Çalışma ve kimlik karnesini düzenleyen 11. madde kaldırılmıştır. İşten ayrılan gemiadamına işin çeşidi ve süresini gösteren belge verilir. Gemiadamı isterse belgede durumu, davranışları ve çalışmasının biçimi de yazılır.

Belge zamanında verilmez veya doğru olmayan kayıt içerirse bundan zarar gören gemiadamı ya da onu çalıştıran yeni işveren, eski işverenden tazminat isteyebilir. Kapsamdaki işveren ve vekilleri, İş Kanunu ile ilgili yönetmeliğin koyduğu hüküm, esas, ölçü ve şartlara göre engelli ve eski hükümlü gemiadamı çalıştırmak zorundadır.

Fesih, hak düşürücü süre ve bildirim

İşverenin fesih sebepleri arasında, gemiadamının bir limanda hareketten önce gemiye dönüp hizmete girmemesi veya hiç dönmemesi vardır. Gemiadamının fesih sebepleri arasında ücretin kanun veya akt gereğince ödenmemesi bulunur. Her iki taraf yönünden, geminin herhangi bir sebeple otuz günden fazla seferden kaldırılması da fesih sebebi olarak düzenlenmiştir. Bu bentlerde başka sebepler de sıralanır; burada yalnız metinde açıkça görülen örnekler anılmıştır.

Geminin kayba uğraması, terk edilmesi, harp ganimeti ilan edilmesi veya Türk bayrağından ayrılması halinde akt kendiliğinden bozulur. 14. maddedeki fesih yetkisi, davranışın öğrenildiği günden itibaren altı işgünü ve her halde fiilden itibaren bir yıl geçtikten sonra kullanılamaz. Aktı süresi içinde bu hallere dayanarak fesheden taraf mahkemeden ayrıca tazminat isteyebilir.

Belirsiz süreli akt, 14. maddedeki durumlar dışında işe alınmadan itibaren altı ay geçmeden bozulamaz. İşi altı ay sürmüş gemiadamı için bildirim, karşı tarafa yapılmasından başlayarak iki hafta sonra sonuç doğurur. Bildirim şartına uymayan taraf, ilgili önellere ait ücret tutarında tazminat öder.

Sendika üyeliği, şikâyete başvurma gibi sebeplerle işten çıkarma ve genel olarak fesih hakkının kötüye kullanılması halinde bildirim önellerine ait ücretlerin üç katı tazminat ödenir. 14 ve 16. maddelere göre fesih, gemi seyirdeyse kararlaştırılan limanda, liman değiştiyse ilk uğranacak limanda geminin emniyeti sağlanana kadar uzamış sayılır.

İşveren veya vekilinin feshi, sebepleriyle birlikte yazılı bildirilmelidir. Geminin Türk bayrağı taşıma hakkı sürdükçe mülkiyetin kısmen veya tamamen geçmesi aktin feshini gerektirmez.

Kıdem tazminatının şartı ve devir

Kıdem tazminatı her sona erme halinde değil, maddede belirtilen fesih, gemiadamının ölümü ve 14. maddenin dördüncü bendine dayanan sona erme hallerinde doğar. Bu hallerde işe başlanılan tarihten itibaren her tam yıl için otuz günlük ücret ödenir. Bir yılı aşan süreler aynı oran üzerinden hesaplanır.

Kıdem, aktin aralıksız sürmesine bakılmaksızın aynı işverenin bir veya değişik gemilerindeki ve hizmetindeki çalışmalar toplanarak belirlenir. Hesap son ücret üzerindendir. Ücret sefer, parça, akort, götürü veya yüzde gibi sabit olmayan bir usule dayanıyorsa son bir yılda ödenen ücret, o sürede çalışılan günlere bölünerek bulunan ortalama esas alınır.

12 Temmuz 1975 tarihinden sonraki devir veya el değiştirmede işlemiş kıdem tazminatından her iki işveren sorumludur. Devredenin sorumluluğu, gemiadamını çalıştırdığı süre ve devir anındaki ücret düzeyiyle sınırlıdır. Bu tarihten önceki devirde sözleşmede aksine hüküm yoksa işlemiş kıdem tazminatından yeni işveren sorumludur.

Yaşlılık, emeklilik, malullük veya toptan ödeme sonucundan yararlanmak için hak kazanımı ile kuruma veya sandığa başvuru belgelenir. Ölümde bu belge aranmaz. Toplu sözleşme veya hizmet aktiyle belirlenen yıllık kıdem miktarı, en yüksek devlet memuruna bir hizmet yılı için 5434 sayılı Kanun hükümlerine göre ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçemez. Öngörülen fona ilişkin kanun çıkıncaya kadar kıdem tazminatını işveren doğrudan ödemeye devam eder.

Yurda ve bağlama limanına dönüş

Akt 14. maddenin ilgili bentlerine göre yurt dışında feshedilirse işveren veya vekili, aktte başka hüküm yoksa gemiadamını geminin bağlama limanına iade eder. Yabancı gemiadamı için aktte ayrı hüküm yoksa iade, ikametgâhının bulunduğu mahal limanınadır. Türk limanındaki fesihte de aktte başka hüküm yoksa bağlama limanına iade gerekir; ancak 14. maddenin birinci bendine dayanan fesihte bu hüküm uygulanmaz.

21 ve 23. maddelerdeki iade yükümlülüğü yerine getirilmezse gemiadamı, durumuna uygun yol, iaşe ve diğer dönüş masrafları ile on beş günlük ücreti tutarında tazminat isteyebilir. Yabancı ülkede işi sona eren gemiadamı orada başka işverenle akt yaparsa eski işverenin yurda iade yükümlülüğü kalkar. İşin bittiği günden itibaren bir hafta içinde iade istenmezse işveren veya vekili iadeyle yükümlü tutulamaz.

İş süresi, fazla çalışma ve ücretin ödenmesi

Genel iş süresi günde sekiz, haftada kırk sekiz saattir ve haftanın iş günlerine eşit bölünür. Bu süreleri aşan fazla çalışmanın her saati, normal saat ücretinin yüzde yirmi beş artırılmasıyla bulunan tutardan az olamaz.

Geminin, gemideki kişilerin veya hamulenin selameti için kaptanın zorunlu gördüğü işler fazla saatlerle çalışma sayılmaz. Gümrük, karantina ve diğer sıhhi formaliteler nedeniyle yapılması zorunlu ilave işler de fazla çalışma sayılmaz. Bu iki hâl, fazla çalışma sayılmayan bütün durumların tam listesi değildir.

Ücret ödeme devresi bir aydan uzun olamaz. Akt sona erer veya bozulursa ücret derhal ve tam ödenir. Haklı sebep olmaksızın işini yapmayan gemiadamı, durum jurnaline yazılır veya jurnal yoksa tutanak tutulursa o süreye ait ücretten yoksun bırakılır.

Kanun metnine göre gemiadamının ücretinin ayda 240 lirası haczedilemez, devredilemez ve temlik edilemez. Bakmakla yükümlü olunan aile üyeleri için hâkimin takdir edeceği miktar bu kısma dahil değildir. Bu kayıtlar nafaka alacaklılarının haklarını kaldırmaz. Asgari ücret ise İş Kanununun ilgili maddesine göre tespit olunur.

Toplu iş sözleşmesi ve hizmet aktinde gösterilen sebepler dışında ücret kesintisi cezası uygulanamaz. Kesinti bir ayda üç gündeliği aşamaz. Tazminat karşılığı geçici alıkoyma, on haftada eşit taksitle kesilmek üzere on günlük ücreti geçemez.

İaşe, ikamet ve noksan iaşe

Gemiadamı hizmete girişten çıkışa kadar gemide bedelsiz iaşe edilir. İkamet yeri de giriş gününden çıkış gününe kadar rütbe, sayı ve geminin büyüklüğüne uygun olarak kendisi ve eşyası için gemi içinde bedelsiz sağlanır.

Liman içi, şehir hattı, körfez, göl ve akarsu yolcu veya yük taşıyan gemiler ile mavna, şat ve benzerlerinde iaşe servisi kurulması zorunlu değildir. Bu istisna, diğer gemilerdeki bedelsiz iaşe kuralını bütün gemilere aynı biçimde yaymaz.

İaşe yönetmelikteki ölçüden noksan veya hiç verilmemişse gemiadamı farkın ya da tamamının bedelini isteyebilir. Aksamanın olduğu gün durumu işveren, vekili veya kaptana bildirmesi şarttır. 35. maddedeki yönetmelik, maddenin saydığı gemi gruplarına uygulanmaz.

Yıllık izin ve tatil ücreti

Aynı işverenin emrinde veya aynı gemide bir takvim yılında, bir ya da birkaç aktle en az altı ay çalışan gemiadamı yıllık ücretli izne hak kazanır. Altı aydan bir yıla kadar hizmette izin en az on beş gün, bir yıl ve daha uzun hizmette yılda en az bir aydır. Bu haktan feragat edilemez.

Gemiadamı iznini yabancı limanda veya aktin kurulduğu yer dışında kullanmaya zorlanamaz ve yedi güne kadar ücretsiz yol izni isteyebilir. Hak edilen izin kullanılmadan akt, 14. maddenin ikinci, üçüncü ve dördüncü bentlerine göre bozulursa izin süresinin ücreti ödenir. Birinci bent bu sonuçta sayılmaz.

Liman hizmeti ve şehir hattı gemilerinde haftada altı günden fazla çalışma yasaktır; hafta tatilinde çalışanlara başka gün nöbetleşe izin verilir. Tatilden önceki günlerde sürekli çalışan gemiadamına çalışılmayan hafta tatili için bir gündelik ödenir.

Kısa, yakın ve uzak sefer yapan gemilerde, sefere rastlayan hafta tatili için önceki sürekli çalışma şartı aranmadan ayrıca bir gündelik ödenir. Bu, sürekli çalışmaya bağlı hafta tatili ücretinden ayrı bir kuraldır.

Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde bir iş karşılığı olmaksızın ayrıca bir günlük ücret ödenir. Fazla çalışma ücreti, primler ve sosyal yardımlar ulusal bayram, hafta tatili ve genel tatil ücretinin hesabına katılmaz.

Dava yeri, denetim ve yürürlük

Hizmet aktinde ayrıca hüküm yoksa dava, geminin bağlama limanında iş davalarına bakmaya yetkili mahkemede görülür. Kanun, gemiadamına daha elverişli hak sağlayan kanun, toplu iş sözleşmesi, hizmet akti, örf ve âdetten doğan haklara dokunmaz.

Kanunun takip, denetim ve teftişi Çalışma Bakanlığınca yapılır. Bu konuda İş Kanununun denetim ve teftiş hükümleri ile bunlara bağlı ceza maddeleri uygulanır. Kanunda yazılı idari para cezalarını, bağlama limanının bulunduğu yerdeki Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı bölge müdürü verir.

10 Mart 1954 tarihli 6379 sayılı Kanun ile 25 Mayıs 1959 tarihli 7283 sayılı Kanun, 854 sayılı Deniz İş Kanunu m.54 ile yürürlükten kaldırılmıştır. 35. maddedeki yönetmelik çıkıncaya kadar, 7 Şubat 1958 tarihli ve 4/9968 sayılı kararnameyle yürürlüğe konulan tüzüğün aynı konulara ilişkin hükümleri 854 sayılı Deniz İş Kanunu m.55 uyarınca uygulanır. Kanun, 854 sayılı Deniz İş Kanunu m.56 gereği yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy