Demokratik ve cogulcu bir hukuk duzeninde dusunce, inanc ve kanaat hurriyeti mutlak ve sinirsiz kabul edilirken, bu dusuncelerin dis dunyaya aktarilmasini ifade eden aciklama hurriyeti belirli sinirlar cercevesinde korunmaktadir. Bir dusunce veya inanc amac bakimindan ne kadar zararli gorulurse gorulsun, ifadenin kendisi siddet icermedigi surece serbestiyet alanindadir. Hukuk duzeninde meşru davranis ile ceza yaptirimina baglanan fiili ayiran temel olcu, ifadede siddet unsurunun bulunup bulunmamasidir.
Dusunce Ozgurlugu ile Ifade Hurriyeti Arasindaki Hukuki Ayrim
Avrupa Insan Haklari Sozlesmesi'nin 9 ve 10. maddeleri ekseninde sekillenen duzende, bireyin ic dunyasina ait bulunan dusunce, vicdan ve kanaat hurriyeti mutlak nitelik tasir ve sinirlandirilamaz. Anayasa'nin 14 ve 24. maddeleri lafzen dusunce alanina mudahale edilebilecegi izlenimi verse de, Anayasa'nin 2. maddesindeki cumhuriyetin nitelikleri ve hukuk devleti ilkesiyle birlikte gerceklestirilen sistematik yorum sonucunda duzen icinde bir dusunce ve inanc yasaginin bulunmadigi kabul edilir. Sinirlama ancak dusuncenin disavurumu ve eylemsel boyut kazanmasi halinde gundeme gelebilir.
Cogulculuk Ilkesi ve Hurriyeti Yok Etme Yasagi
Demokratik sistemin kurucu unsuru olan cogulculuk, aykiri dusuncelerin dahi dile getirilmesini gerektirir. Bununla birlikte, Avrupa Insan Haklari Sozlesmesi'nin 17. maddesi uyarinca haklarin bizzat ozgurluk rejimini ortadan kaldiracak sekilde kullanilmasina izin verilmez; hurriyetler arasinda hurriyeti yok etme hurriyeti yer almaz. Bu cercevede, demokratik duzeni tamamen ortadan kaldirma amaci guden teror orgutu mensuplarinin, hedeflerine ulasmak amaciyla ifade hurriyeti korumasindan faydalanma haklari bulunmamaktadir.
Davranis Normlari Bakimindan Siddet Kriteri
Liberal-demokratik hukuk duzeninde davranis normlari acisindan yalnizca amacin mesru, aracin ise gayri mesru oldugu durumlar yasaklanmakta ve bu tur davranislar suc sayilmaktadir. Duzeni degistirme veya ortadan kaldirma amaci tasisa bile, dusunce aciklamasi siddet icermedigi muddetce ceza tehdidi altina alinamaz. Duzen icinde suc ile suc olmayan eylemi birbirinden ayiran temel sinir cizgisi ifadede siddet ogesidir.
Kanunlara Itaatsizlik ve Suc Islemeyi Tesvik Yasagi
Kanunlarin, yine hukukun ongordugu usul ve esaslar dairesinde her zaman degistirilebildigi bir duzende, kamu duzenini koruma amaci dogrultusunda suc islemeyi ve kanunlara itaatsizligi tesvik fiilleri ceza yaptirimina baglanmistir. Kanuni degisim yollari acikken itaatsizlige veya suc teskil eden eylemlere yonlendirme gayri mesru bir arac niteligi tasir.
Acik ve Mevcut Tehlike Olcutunun Hukuki Sinirlari
Hukuk doktrininde tartisilan acik ve mevcut tehlike kriteri uygulandiginda, yakin tehlike dogurdugu gerekcesiyle dusunce, inanc ve kanaatin kendisinin de yasaklanmasi riski dogmaktadir. Tehlike degerlendirmesinin somut olaya gore takdire tabi kilinmasi, bizzat koruma altindaki dusuncenin suca konu edilmesi sonucunu dogurabilir. Oysa demokratik bir duzende dusunce, inanc ve kanaatin kendisinin yasagin konusu yapilmamasi esastir.
Idari Eylem ve Islemlere Yonelik Elestirinin Siniri
Elestiri, dogasi geregi oznel bir fikir ve kanaat aciklamasidir; elestirinin dogrusu, yanlisi, hafifi veya agiri seklinde bir tasnif yapilamaz. Idarenin eylem ve islemlerini degerlendirme kapsami icinde kalindigi muddetce yapilan elestiriler hukuka uygunluk sebebi teskil eder ve herhangi bir suca vucut vermez.
Hakaret Iddialarinda Savunma Muafiyeti ve Ispat Hakki
Hakaret soz konusu oldugunda, ozellikle ispat hakki ve savunma muafiyeti kurumlari ifade hurriyetini teminat altina almaktadir.
Toplumsal Tartismalar ve Ayrima Dayali Kavganin Tahriki
Din, mezhep, irk veya sinif tartismalari ile bu yapilardan birinin kendisini ustun gormesine dair degerlendirmeler, tahkir ve tezyif niteligi tasimadigi surece ifade hurriyeti kapsamina dahildir. Ancak Avrupa Insan Haklari Sozlesmesi'nin 9. maddesinin ikinci fikrasi uyarinca din, mezhep, irk veya sinif kavgasini tahrik edici eylemler suc olarak kabul edilmistir.
Avrupa Insan Haklari Mahkemesinin Ifadede Siddet Denetimi
Avrupa Insan Haklari Mahkemesi, taraf devletlerin ifade hurriyetini sinirlandiran mudahalelerini Avrupa Insan Haklari Sozlesmesi'nin 9 ve 10. maddeleri dogrultusunda incelerken, sucun taniminda bulunmasi zorunlu olan ifadede siddet unsurunun yargilanan fiilde fiilen yer alip almadigini denetlemekle yukumludur.
Teror amaci tasiyan kisiler ifade hurriyetinden yararlanabilir mi?
Demokratik duzeni ortadan kaldirmayi amaclayan teror mensuplarinin, bu hedefe yonelik eylemlerinde Avrupa Insan Haklari Sozlesmesi'nin 17. maddesi ve Anayasa'nin 14. maddesi uyarinca ifade hurriyetinden yararlanma haklari bulunmamaktadir.
Idarenin eylemlerini sert elestirmek suc sayilir mi?
Idarenin eylem ve islemlerini degerlendirme siniri asilmadigi takdirde, oznel bir kanaat aciklamasi niteligindeki elestiriler yapici ya da yikici olmasina bakilmaksizin herhangi bir suca vucut vermez.
Din veya irk tartismalarinda sucun olcusu nedir?
Din, mezhep, irk veya sinif tartismalari tahkir ve tezyif icermedigi muddetce serbesttir; ancak bu ayrimlara dayali bir kavgayi tahrik eden fiiller suc teskil eder.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy