Deepfake ve Telif Hakları: FSEK Kapsamında Hukuki Sorumluluk

Yapay Zekâ Çıktılarında Eser Niteliği ve Eser Sahipliği

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında bir ürünün eser sayılabilmesi için ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri kategorilerinden birine girmesi ve sahibinin hususiyetini taşıması şarttır. Kanundaki temel ilke uyarınca eserin sahibi onu meydana getiren kişidir. Telif hukuku insan yaratıcılığına dayandığından, yapay zekâyı veya yazılım şirketini bağımsız eser sahibi kabul eden özel bir yasal düzenleme bulunmamaktadır. Yapay zekâ sistemlerine salt basit komut verilmesi eser sahipliği doğurmaz; hukuki koruma için insanın yaratıcı ve hususi katkısı aranır. Yapay zekâ eğitiminde telifli eserlerin kullanımını ve otonom çıktıların sahipliğini müstakil olarak düzenleyen ayrı bir kanun yürürlükte olmayıp konuya ilişkin kanun teklifleri komisyon aşamasındadır.

Deepfake Teknolojisinde Çoğaltma ve İşleme Hakları

5846 sayılı Kanun'un 22. maddesinin birinci fıkrası uyarınca bir eserin aslının veya kopyalarının herhangi bir yöntemle, kısmen veya tamamen, doğrudan ya da dolaylı, geçici veya sürekli olarak çoğaltılması hakkı münhasıran eser sahibine aittir. Kanunun 22. maddesinin ikinci fıkrasına göre eserin aslından ikinci bir kopyanın çıkarılması veya eserin işaret, ses ve görüntü nakil ve tekrarına yarayan vasıtalara kaydedilmesi de çoğaltma sayılır. Deepfake oluşturmak amacıyla filmlerin bilgisayara indirilmesi, sahnelerin kopyalanması, karelerin ayrıştırılması ve veri seti hâline getirilmesi çoğaltma hakkı kapsamında değerlendirilir. Ayrıca bilgisayar programlarının geçici çoğaltılmasını gerektirdiği ölçüde yüklenmesi, görüntülenmesi, çalıştırılması, iletilmesi ve depolanması da çoğaltma hakkı kapsamındadır.

5846 sayılı Kanun'un 21. maddesi gereğince bir eserden onu işlemek suretiyle yararlanma yetkisi münhasıran eser sahibine tanınmıştır. Deepfake marifetiyle film sahnelerinin, karakterlerin veya seslerin manipüle edilmesi işleme hakkı kapsamında değerlendirilebilir; ancak yapılan her teknik değişiklik kendiliğinden bağımsız bir işlenme eser oluşturmaz. Hak sahibinden izin alınmaksızın üretilen içeriklerin internet ortamında ya da sosyal medyada paylaşılması ise kullanım biçimine göre 5846 sayılı Kanun'daki yayma veya umuma iletim haklarının ihlalini gündeme getirebilir.

Ses Manipülasyonu ve Bağlantılı Haklar

5846 sayılı Kanun yalnızca eser sahiplerini değil, icracı sanatçılar ve fonogram yapımcıları gibi bağlantılı hak sahiplerini de korumaktadır. İcracı sanatçıların tespit edilmiş icraları kanun kapsamında korunur. Kişinin sesi ile ses kaydında bulunan eser ve icra birbirinden farklı hukuki değerlerdir. Bir kimsenin konuşma sesinin taklidi kişilik hakkı ve kişisel verilerin korunması hukuku kapsamında ele alınırken; sanatçının yayımlanmış şarkı kayıtları kullanılarak model eğitilmesi ve sesin taklit edilmesi musiki eseri üzerindeki hakları, icracı sanatçı haklarını, fonogram yapımcısının haklarını ve kişilik haklarını birlikte gündeme getirebilir.

Resim ve Portrelerin Korunması ile Görüntü Hakları

5846 sayılı Kanun'un 86. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, eser mahiyetinde olmasalar dahi resim ve portreler tasvir edilenin, tasvir edilen ölmüşse kanunda sayılan yakınlarının rızası olmadan ölümden itibaren on yıl geçmedikçe sergilenemez veya umuma arz edilemez. Kanunun 86. maddesinin ikinci fıkrasında memleketin siyasi ve içtimai hayatında rol oynayan kişilerin resimleri, resmi tören veya genel toplantı görüntüleri ile günlük olaylara ilişkin resim ve haberler rıza şartının istisnaları arasında sayılmıştır. Resim ve portrelerin izinsiz umuma arzında Borçlar Kanunu'nun 49. maddesi ile Türk Ceza Kanunu'nun ilgili hükümleri uygulanır; yayımın kanunen caiz olduğu hallerde dahi Türk Medenî Kanunu'nun 24. maddesindeki kişilik hakkı koruması saklıdır. Bu koruma uyarınca, ilgilinin rızası, üstün nitelikte özel veya kamusal yarar yahut kanunun verdiği bir yetki bulunmadıkça kişilik haklarına yönelen her saldırı hukuka aykırıdır ve saldırıya maruz kalan kimse hâkimden korunma talep edebilir.

Bir fotoğrafın internette bulunması telif korumasını kaldırmaz. Deepfake üretiminde görsel kullanıldığında fotoğraftaki kişinin görüntüsü üzerindeki hak ile fotoğrafçının eser üzerindeki telif hakkı ayrı kişilere aittir. Bu nedenle tasvir edilen kişinin rızası bulunsa dahi fotoğrafçının eser sahipliğinden doğan hakları kendiliğinden devredilmiş sayılmaz.

Manevi Haklar ve Parodi Savunması

5846 sayılı Kanun kapsamında eser sahibinin eseri kamuya sunma, adın belirtilmesini isteme ve eserde değişiklik yapılmasını menetme gibi manevi hakları yer almaktadır. Deepfake marifetiyle eserin izinsiz dönüştürülmesi veya içeriğinin değiştirilmesi manevi hak uyuşmazlıklarına yol açabilir. Üretilen içeriğin parodi amacıyla hazırlandığının ileri sürülmesi telif hakkı ihlalini kendiliğinden bertaraf etmez. Somut olayda kullanımın 5846 sayılı Kanun'daki kanuni istisna ve sınırlandırmalara uygunluğu ve eserin kullanım boyutu ayrıntılı biçimde incelenir.

Hukuki Talepler ve Görevli Mahkeme

Deepfake içeriklerle telif hakları ihlal edilen hak sahipleri 5846 sayılı Kanun çerçevesinde tecavüzün tespiti, tecavüzün önlenmesi ve tecavüzün durdurulması davalarını açabilir. İhlal dolayısıyla kanunun özel tazminat hükümleri ile genel sorumluluk ilkeleri uyarınca maddi ve manevi tazminat davası açılması mümkündür; bu talepler kişilik hakkı ihlaline dayalı istemlerle birlikte ileri sürülebilir. 5846 sayılı Kanun'dan kaynaklanan uyuşmazlıklarda görevli mahkeme kural olarak fikrî ve sınai haklar hukuk mahkemesidir. Bu mahkemelerin bulunmadığı yerlerde görev dağılımı Hâkimler ve Savcılar Kurulu düzenlemelerine göre belirlenir. Uyuşmazlığın telif hakkına değil yalnızca kişilik hakkına dayanması hâlinde ise genel mahkemelerin görev alanı esas alınır.

Telif İhlallerinde Cezai Sorumluluk

5846 sayılı Kanun'un 71. maddesinin birinci fıkrasının birinci bendi uyarınca hak sahiplerinin yazılı onayı bulunmaksızın bir eseri, icrayı, ses kaydını veya yapımı işleme tabi tutan, temsil eden, çoğaltan, üzerinde değişiklik yapan, dağıtan, umuma ileten ya da yayımlayan failler hakkında bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adli para cezası öngörülmüştür. Başkasının eserine kendi eseriymiş gibi isim koyan kişi altı aydan iki yıla kadar hapis yahut adli para cezası yaptırımıyla karşılaşırken; bu fiilin dağıtım veya yayım suretiyle gerçekleştirilmesi hâlinde cezanın tavanı beş yıl olarak uygulanır ve para cezasına hükmedilemez. Eserden kaynak belirtmeksizin iktibas yapanlar altı aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılır; tanınmış bir kimsenin ismini kullanarak eseri, icrayı ya da yapımı çoğaltıp yayan kişiler için ise üç aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezası tayin edilir. Kanunun 71. maddesinin ikinci fıkrası gereğince ihlali sürdüren bilgi içerik sağlayıcılar eylem daha ağır bir suçu teşkil etmedikçe üç aydan iki yıla kadar hapis cezasına tabidir. Hukuka aykırı materyalleri ticari amaçla elinde tutan, satan veya alan şahsın, kovuşturma başlamadan önce temin yerini bildirmesi ve sorumluların ele geçirilmesini sağlaması halinde verilecek cezadan indirim yapılabileceği gibi ceza verilmesinden de vazgeçilebilir.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy