Sistemin Temeli: 2017 Referandumu ve 6771 Sayılı Kanun
16 Nisan 2017 tarihinde yapılan halkoylamasında, 6771 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun yüzde elli bir çoğunlukla kabul edildi. On sekiz maddeden oluşan bu değişiklik paketiyle Türkiye parlamenter sistemden cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçti. Referandumla belirlenen 3 Kasım 2019 seçim tarihi yerine 24 Haziran 2018'de erken seçime gidilmesi üzerine yeni sistem, Cumhurbaşkanının 9 Temmuz 2018'de göreve başlamasıyla yürürlüğe girdi.
Yasama Alanındaki Değişiklikler
Meclisdeki milletvekili sayısı beş yüz elliden altı yüze çıkarıldı. Milletvekili seçilme yaşı ise yirmi beşten on sekize indirildi. 2006 yılındaki anayasa değişikliğinden önce bu sınır otuzdur. Milletvekili adaylığı için aranan askerlik yapmış olmak koşulu kaldırılarak yerine askerlikle ilişiği olmamak koşulu getirildi. Bu düzenleme uyarınca henüz askerlik çağına girmemiş ya da askerliğini tecil ettirmiş bir kişi milletvekili seçilebilir; böyle bir durumda askerliği ertelenebilir.
Meclis ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir ve aynı gün yapılır. Cumhurbaşkanı tarafından geri gönderilen bir kanunun Meclis tarafından aynen kabul edilebilmesi için üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyu aranmaktadır. Eski sistemde bu eşik basit çoğunluktu.
Yürütme Yetkisinin Cumhurbaşkanlığında Toplanması
Yeni sistemde yürütme yetkisi Cumhurbaşkanına aittir; Cumhurbaşkanı devletin de başıdır. Bakanlar Kurulu kaldırılmış, yetkileri Cumhurbaşkanlığına devredilmiştir. Cumhurbaşkanı; Cumhurbaşkanı yardımcılarını, bakanları ve üst kademe kamu yöneticilerini atar ve görevlerine son verir. Cumhurbaşkanınca atanan bakanlar Meclis onayına, teklife ya da Meclis denetimine tabi değildir; Cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanların siyasi sorumluluğu Meclise değil Cumhurbaşkanına karşıdır.
Anayasada Cumhurbaşkanlığına ilişkin başlık, Cumhurbaşkanının nitelikleri ve tarafsızlığı iken Adaylık ve seçimi olarak değiştirildi. Bu değişiklikle Cumhurbaşkanının yürütmeyi yönetmesinin yanı sıra genel başkan sıfatıyla bir siyasi partinin başkanlığını sürdürebilmesinin önü açıldı. Cumhurbaşkanının görev süresi beş yıldır ve bir kimse en fazla iki kez Cumhurbaşkanı seçilebilir. Bununla birlikte Cumhurbaşkanının ikinci döneminde Meclisin seçimlerin yenilenmesine karar vermesi halinde Cumhurbaşkanı bir kez daha aday olabilmektedir; böyle bir durumda iki dönem sınırının işlevsiz kalabileceği değerlendirilmektedir.
Cumhurbaşkanı Yardımcısının Konumu
Cumhurbaşkanı yardımcısı Cumhurbaşkanına vekalet eder ve vekalet süresince Cumhurbaşkanına ait yürütme yetkilerini kullanır. Cumhurbaşkanlığı makamının herhangi bir sebeple boşalması durumunda Cumhurbaşkanı yardımcısı bir yıla kadar Cumhurbaşkanı olarak görev yapabilir.
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi: Kapsam ve Sınırlar
Cumhurbaşkanına Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarma yetkisi verilmiştir. Bu yetkinin kullanılabildiği alan yürütme yetkisine ilişkin konularla sınırlıdır. Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerindeki temel haklar ile kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümdeki siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez. Bunun yanı sıra Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen veya kanunda açıkça düzenlenen konularda da Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz.
Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kanunlarda aynı konuda farklı hükümler bulunması halinde kanun hükümleri uygulanır. Meclisin aynı konuda kanun çıkarması durumunda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümsüz hale gelir. Cumhurbaşkanı ayrıca kanunların uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik çıkarabilir; Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kamu tüzelkişiliği kurulması da mümkündür.
Cumhurbaşkanlığı Adaylığında Yeni Kurallar
Eski sistemde Cumhurbaşkanlığına aday gösterilebilmesi yirmi milletvekilinin yazılı teklifine ya da son genel seçimde toplam geçerli oyların birlikte yüzde onunu aşan siyasi partilerin ortak adaylığına dayanıyordu. Yeni düzenlemede Cumhurbaşkanlığına aday gösterme yetkisi siyasi parti gruplarına, son genel seçimde toplam geçerli oyların tek başına veya birlikte en az yüzde beşini almış siyasi partilere ve en az yüz bin seçmene tanınmıştır. Milletvekillerinin aday gösterme hakkı bu değişiklikle kaldırılmıştır.
Meclisin Denetim Yetkileri: Kalan ve Kaldırılan Araçlar
Eski sistemde milletvekilleri Başbakan ve Bakanlar Kuruluna soru sorarak bilgi isteyebilirdi. Yeni düzenlemede Cumhurbaşkanına yazılı soru yöneltilmesi mümkün değildir; sorular yalnızca Cumhurbaşkanı yardımcılarına ve bakanlara yazılı olarak yöneltilebilir. Mecliste yürütmeyi denetleyen araçlardan gensoru ve güvenoyu kurumları Anayasadan çıkarılmıştır. Eski sistemde güvenoyu görevde kalmayı sağlar, gensoru görevden alınmaya yol açardı; bu kurumlar Bakanlar Kurulunun cezai değil siyasi sorumluluğunu denetlerdi.
Meclis Soruşturması: Değişen Nisaplar
Eski sistemde başbakan ve bakanlar hakkında soruşturma açılması için beş yüz elli üyeli Meclisin onda birine karşılık gelen elli beş milletvekilinin önergesi yeterliydi; Yüce Divana sevk ise iki yüz yetmiş altı milletvekilinin gizli oyuyla gerçekleşirdi.
Altı yüz üyeli yeni Meclis yapısında Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında meclis soruşturması açılabilmesi için üye tamsayısının salt çoğunluğunun önergesi aranmaktadır. Meclis bu önergeyi en geç bir ay içinde görüşür; üye tamsayısının beşte üçünün gizli oyuyla soruşturma açılmasına karar verilir. Açılan soruşturma komisyona havale edilir ve komisyon raporunun görüşülmesi üzerine üye tamsayısının üçte ikisinin gizli oyuyla ilgili kişi Yüce Divana sevk edilebilir. Yüce Divan tarafından seçilmeye engel bir suçtan mahkûm edilen Cumhurbaşkanı yardımcısı veya bakanın görevi sona erer.
Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar söz konusu olduğunda görev suçları ile kişisel suçlar arasında bir ayrım yapılmaktadır. Görev suçlarında yukarıda açıklanan meclis soruşturması usulü geçerlidir; görevle ilgili olmayan kişisel suçlarda ise yasama dokunulmazlığı hükümleri uygulanır. Cumhurbaşkanının cezai sorumluluğunda ise bu iki kategori arasında ayrım yapılmamaktadır; görevle ilgisi bulunmayan suç iddiaları da meclis soruşturmasındaki nisaplara tabidir.
Bütçe Yetkisi ve Olağanüstü Hal
Eski sistemde devlet harcamalarının belirlendiği bütçeyi Meclis hazırlardı. Yeni sistemde bütçeyi Cumhurbaşkanı belirler ve Meclise sunar. Meclisin bütçeyi onaylamaması halinde Cumhurbaşkanına bir önceki yılın bütçesini yeniden değerleme oranına göre artırarak uygulama olanağı tanınmıştır.
Olağanüstü hal ilan yetkisi Cumhurbaşkanına verilmiştir. Eski sistemde bu yetki Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar Kuruluna aitti. Olağanüstü hal döneminde çıkarılan kanun hükmünde kararnamelerin Meclis tarafından üç ay içinde onaylanması zorunludur; süresinde onaylanmayan kararname kendiliğinden yürürlükten kalkar. Sıkıyönetim rejimi bu değişiklikle kaldırılmıştır.
Yargı Yapısındaki Değişiklikler
Askeri Yargıtay ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi kaldırılmış; savaş hali dışında askeri mahkemelere yer verilmemiştir. Bu kurumların kaldırılması sonucu Anayasa Mahkemesine bu kurumlardan üye seçilmesi de sona ermiş, Anayasa Mahkemesinin üye sayısı on yediden on beşe düşürülmüştür.
On beş üyeli yeni yapıda Anayasa Mahkemesinin üç üyesi Yükseköğretim Kurulunun önerisi üzerine Cumhurbaşkanı tarafından, dört üyesi belirli kategorilerden Cumhurbaşkanı tarafından, beş üyesi Yargıtay ve Danıştayın gösterdiği adaylar arasından Cumhurbaşkanı tarafından ve üç üyesi Meclis tarafından seçilir. Aynı düzenlemede üye seçimine ilişkin bazı ifadeler birbiriyle tam örtüşmemekte olup bu husus anayasa metninden ayrıca değerlendirilmelidir.
Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulunun adındaki Yüksek ibaresi madde başlığından çıkarılmış, kurulun üye sayısı yirmi ikiden on üçe indirilmiştir. Adalet Bakanlığı Müsteşarı kurulun doğal üyesi haline getirilmiştir. On üç üyenin dağılımına bakıldığında Adalet Bakanı, Adalet Bakanlığı Müsteşarı ve dört üye Cumhurbaşkanı tarafından; kalan yedi üye ise Meclis tarafından atanmaktadır.
Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle temel haklar düzenlenebilir mi?
Hayır. Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerindeki temel haklar ile kişi hakları ve ödevleri ve dördüncü bölümdeki siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenememektedir. Bunlara ek olarak Anayasada münhasıran kanunla düzenleneceği öngörülen ya da kanunda açıkça düzenlenen konularda da Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz.
Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kanun çelişirse hangisi uygulanır?
Aynı konuda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kanun hükümleri arasında çelişki bulunması halinde kanun hükümleri uygulanır. Meclisin aynı konuda kanun çıkarması durumunda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümsüz hale gelir.
Milletvekilleri Cumhurbaşkanını denetleyebilir mi?
Milletvekilleri Cumhurbaşkanına yazılı soru yöneltememektedir; bu denetim yolu yalnızca Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlara karşı kullanılabilir. Gensoru ve güvenoyu gibi siyasi denetim araçları Anayasadan çıkarılmıştır. Cumhurbaşkanı yardımcısı ve bakanlar için meclis soruşturması yolu korunmakla birlikte soruşturma açılması ve Yüce Divana sevk için yüksek çoğunluk nisapları öngörülmüştür.
Cumhurbaşkanı kaç dönem görev yapabilir?
Bir kimse en fazla iki kez Cumhurbaşkanı seçilebilir; her dönem beş yıldır. Ancak Cumhurbaşkanının ikinci döneminde Meclisin seçimlerin yenilenmesine karar vermesi halinde Cumhurbaşkanı bir kez daha aday olabilmektedir. Bu durumda iki dönem sınırının işlevsiz kalabileceği değerlendirilmektedir.
Bakanlar nasıl atanır ve görevden alınır?
Bakanlar Cumhurbaşkanı tarafından atanır ve görevden alınır. Atama sürecinde Meclisin onayı, teklifi ya da Meclis denetimi söz konusu değildir; bakanların siyasi sorumluluğu Cumhurbaşkanına karşıdır. Görev suçları bakımından ise meclis soruşturması usulü ayrıca düzenlenmiştir.
Milletvekili seçilme yaşı kaçtır?
6771 sayılı Kanunla milletvekili seçilme yaşı on sekize indirilmiştir. Bu değişiklikten önce yaş sınırı yirmi beşti; 2006 yılındaki anayasa değişikliğinden önce ise otuzdur.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy