Çocukların suça sürüklenmesi halinde yürütülen adli süreçler yetişkinlere yönelik ceza yargılamasından farklı güvencelere tabidir. Türk hukukunda genel kural olarak 18 yaşını doldurmamış her birey çocuk kabul edilir ve adli işlemler bu statüye özgü yasal kurallar çerçevesinde sürdürülür.
Yaş Kademelerine Göre Ceza Sorumluluğunun Belirlenmesi
Türk Ceza Kanunu düzenlemelerine göre 12 yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu bulunmamaktadır. Bu yaş grubunda yer alan fiiller bakımından adli mercilerce cezaya hükmolunmaz; somut durumun gereklerine göre çocuk hakkında yalnızca koruma ve destek tedbirleri uygulanabilir.
12 ile 15 yaş arasındaki çocuklarda ise işlenen eylemin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama ile davranışlarını yönlendirme yeteneğinin bulunup bulunmadığı psikolog, pedagog, hekim veya sosyal çalışmacı gibi uzman bilirkişilerce değerlendirilir. Yapılan inceleme neticesinde sorumluluğun varlığı kabul edilse dahi indirimli ceza sorumluluğu ve çocuğa özgü tedbirler uygulanır.
15 ile 18 yaş grubundaki çocukların ceza sorumluluğu mevcuttur. Ancak bu çocukların gelişim düzeyi, kişisel ve çevresel koşulları ile dosya kapsamı gözetilerek yetişkinlere oranla daha hafif bir ceza rejimi tatbik edilir.
Gözaltı ve İfade Sürecinde Ailenin Rolü ile Yasal Güvenceler
Çocuğun gözaltına alınması durumunda kural olarak en kısa süre içerisinde velisine veya vasisine haber verilmesi gerekir. Aileye veya vasiye zamanında bildirim yapılmaması mevzuat uyarınca usul hatası teşkil eder.
Suç isnadı altındaki çocuk ifadesini avukat eşliğinde verir. Ailenin özel müdafi temin edecek maddi imkânının bulunmaması durumunda baro tarafından zorunlu müdafi görevlendirmesi yapılır. Bunun yanı sıra çocuk, yetişkin şüpheliler gibi kanunen susma hakkını kullanabilir.
Alternatif Uyuşmazlık Çözümleri ve Karar Süreçleri
Uzlaştırma kapsamındaki suçlarda mağdur ile suça sürüklenen çocuk arasında uzlaştırmacı vasıtasıyla mutabakat sağlandığında dosyanın ceza verilmeksizin sonlanması mümkündür. Ayrıca daha hafif nitelikteki suç tiplerinde cumhuriyet savcısı kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verebilir. Erteleme kararı kapsamında belirlenen denetim süresince yeni bir suç işlenmediği ve koşullara uyulduğu takdirde dava açılmamış sayılır.
Yargılama neticesinde mahkûmiyet kararı tesis edildiğinde kanundaki koşulların varlığı halinde hükmün açıklanmasının geri bırakılması uygulanabilir. Bu kapsamda öngörülen denetim süresi içerisinde kasıtlı yeni bir suç işlenmez ve belirlenen yükümlülüklere uyulursa mahkûmiyet hükmü açıklanmaz.
Koruyucu Destek Tedbirleri ve Ailenin Hukuki Sorumluluğu
5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu kapsamında suça sürüklenen çocukların yüksek yararını güvenceye almak amacıyla mahkemelerce çeşitli tedbirlere hükmedilebilir. Bu çerçevede çocuk ve aile için danışmanlık hizmeti sunulması, eğitime devamın ve mesleki yönlendirmenin sağlanması, tıbbi veya psikiyatrik tedavi gereksinimleri için sağlık tedbiri uygulanması ve aile çevresinde kalmanın sakıncalı olduğu hallerde barınma tedbirine başvurulması mümkündür.
Ailenin bakım ve gözetim ödevini yerine getirmemesi, çocuğa yönelik ihmal ve kötü muamelede bulunması veya çocuğu suça azmettirmesi durumunda aile bireyleri yönünden cezai ve hukuki sorumluluklar doğabilir. Ayrıca suça sürüklenen çocuklar hakkında tesis edilen adli sicil ve arşiv kayıtlarının kanunda belirlenen şartların sağlanması halinde silinmesi mümkündür.
Gözaltına alınan çocuk avukatsız ifade verebilir mi?
Hayır, çocuğun ifadesinin avukat eşliğinde verilmesi gerekir ve ailenin maddi imkânı bulunmadığında baro tarafından zorunlu müdafi görevlendirilir.
12 yaşından küçük çocuklar hakkında hapis cezası uygulanır mı?
Hayır, 12 yaşını doldurmamış çocukların kanunen ceza sorumluluğu bulunmadığından haklarında ceza verilemez, yalnızca koruma ve destek tedbirleri kararlaştırılabilir.
Uzlaştırma anlaşması sağlandığında dosya nasıl sonuçlanır?
Uzlaştırmaya tabi suçlarda taraflar arasında mutabakat gerçekleştiğinde dosyanın ceza verilmeksizin kapatılması mümkündür.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy