Askerî Suçlarda Soruşturma İzni Şartı ve İstisnaları
Asker kişilerin isnat edilen askerî suçlardan ötürü soruşturulması kural olarak idari izne bağlıdır. Buna karşın, ağır ceza mahkemesinin yargılama alanına giren suçüstü vaziyetlerinde ayrıca bir idari izin şartı aranmaksızın genel usul kurallarına göre adli işlem yürütülür.
3628 sayılı Mal Bildiriminde Bulunulması, Rüşvet ve Yolsuzluklarla Mücadele Kanununun 17 nci maddesinin birinci fıkrasında yer alan suçları işleyen asker kişiler hakkında soruşturma ve kovuşturma genel hükümlere göre yürütülür.
Soruşturma İzni Vermeye Yetkili Komutan ve Kurum Amirleri
Asker kişiler hakkında soruşturma izni verme yetkisi, asgari tugay komutanı ya da Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanlıklarındaki eşidi askerî kurum amirinden başlamak üzere ilgilinin görev yaptığı birlik komutanı veya askerî kurum amirine aittir. Yetkili komutan veya amirin yokluğunda bu yetki vekilleri tarafından bizzat kullanılır.
Millî Savunma Bakanlığı teşkilatı ile bakanlığa bağlı veya ilgili kurumlarda vazife yapan asker kişiler hakkında izin makamı kural olarak Millî Savunma Bakanıdır; ancak Genelkurmay Başkanlığı, Kuvvet Komutanlıkları ve Millî Savunma Üniversitesi bu kapsamın dışında tutulmuştur.
General ve amiraller hakkındaki soruşturma izni, ilgilinin görev yaptığı yer gözetilerek Genelkurmay Başkanının yahut ilgili Kuvvet Komutanının teklifiyle veya resen Millî Savunma Bakanı tarafından karara bağlanır.
Başka bir askerî birliğe ya da kuruma geçici görevle gönderilen veya harekât komutası emrine verilen asker personelin izin süreci, anılan görevin devamı boyunca geçici bulunulan birlik veya kurumun bağlı olduğu yetkili komutan veya amirce yürütülür. Kanunda özel bir kural yer almadıkça, askerî birlik ve kurumların dışında görevlendirilen personel için bu görevin sürdüğü dönemde yetkili makam Millî Savunma Bakanıdır.
Yetki Devri Usulü ve Yabancı Asker Kişilerin Hukuki Durumu
Millî Savunma Bakanı, subay veya astsubaylar yönünden sahip olduğu soruşturma izni yetkisini Personel Genel Müdürlüğünün bağlı kılındığı bakan yardımcısına devredebilme olanağına sahiptir; ancak general ve amiraller bu tür bir devrin dışında tutulmuştur.
Subay ve astsubay dışındaki diğer asker personelin askerî suçlarına yönelik izin yetkisi, izin vermeye yetkili birlik komutanı veya askerî kurum amirince kendi bünyesindeki hukuk hizmetleri başkanı ya da hukuk sınıfı birim amirine devredilebilir. Aynı şekilde Millî Savunma Bakanı da bu yetkiyi merkez teşkilatında Hukuk Hizmetleri Genel Müdürü veya yardımcısına, taşra teşkilatı ile bağlı kurumlarda ise asgari alay düzeyindeki askerî kurum amirine bırakabilir.
Uluslararası antlaşmalar gereğince yabancı asker kişiler hakkında askerî suç isnadıyla yapılacak soruşturmaların izni münhasıran Millî Savunma Bakanı tarafından verilir. Bu kişiler yönünden mevzuatta öngörülen yetki devri mekanizmalarının uygulanması mümkün değildir.
Ön İnceleme Süreci ve Heyet Görevlendirilmesi
İhbar veya şikâyetlerin işleme konulması üzerine izin vermeye yetkili amir bir ön inceleme yürütür. İnceleme amir tarafından bizzat gerçekleştirilebileceği gibi, izin yetkilisinin emri altında bulunan ve hakkında inceleme yürütülen personelin üstü konumunda yer alan bir askere veya yine emrindeki en az üç kişilik bir asker heyetine gördürülmesi mümkündür.
Yetkili merciin zorunlu değerlendirdiği durumlarda görevlendirilecek inceleme heyeti üyelerinin çoğunluğunun, hakkında işlem yapılan askerin rütbe veya kıdemce eşidi yahut üstü olması, heyet başkanının ise her hâlükârda ilgilinin üstü konumunda bulunması şarttır.
Ön inceleme esnasında ilgilinin beyanının alınması kural olmakla birlikte, firar veya izin tecavüzü benzeri durumlarda kişinin bulunamaması nedeniyle ifade temininin fiilen imkânsızlaştığı zorunlu hâllerde ifade alınması aranmaz.
Karar Verme Süreleri, Bildirim ve İtiraz Usulü
Soruşturma izni kararı, isnat edilen suçun öğrenilmesinden itibaren ön inceleme süreci dahil olmak üzere en geç otuz gün içinde verilir. Bu müddet, zorunlu koşulların varlığı durumunda on beş günü aşmamak üzere yalnızca bir defaya mahsus uzatılabilir. Yetkili merci izin verilmesi yahut verilmemesi yönündeki nihai kararını Cumhuriyet başsavcılığına, hakkında inceleme yürütülen personele ve varsa şikâyetçiye bildirir.
Verilen kararlara karşı bildirim üzerine on gün içinde itiraz başvurusunda bulunulabilir. İtiraz mercileri general ve amiraller bakımından Danıştay Birinci Dairesi, diğer asker kişiler yönünden ise izin merciinin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesidir. İtirazlar ivedilikle ele alınarak en geç üç ay içerisinde sonuçlandırılır ve varılan hüküm kesindir.
Sırf askerî suç isnadıyla tesis edilen soruşturma izni kararına karşı ilgililerce itiraz edilmiş bulunması, adli makamlarca sürdürülen soruşturma işlemlerini durdurmaz ve engellemez.
General ve Amirallere İlişkin Özel Yargılama Usulü
General ve amiraller hakkında yürütülen ceza soruşturmaları bizzat Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı veya Başsavcıvekili tarafından icra edilir. Bu süreçte hâkim kararı gerektiren adli talepler ile kovuşturmaya yer olmadığına dair kararlara vaki itirazlar, suçun görev alanına girdiği en ağır ceza dairesini numara sırasıyla izleyen Yargıtay ceza dairesinin başkanı marifetiyle karara bağlanır.
İsnat edilen fiilin Yargıtayın son numaralı ceza dairesinin görev kapsamına girmesi halinde, anılan talep ve itirazları inceleme görevi Yargıtay Birinci Ceza Dairesi Başkanına geçer. Yürütülen soruşturma neticesinde bir iddianame hazırlanması durumunda ise kovuşturma aşaması görevli Yargıtay ceza dairesince tamamlanır.
Mevzuatta Hüküm Bulunmayan Hâller
Askeri Ceza Kanunu Ek 15. maddesinde açık bir düzenlemeye yer verilmeyen usuli meselelerde, 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun hükümleri tatbik olunur.
General ve amiraller hakkında soruşturma izni verme yetkisi kime aittir?
General ve amiraller hakkındaki soruşturma izni, görev yeri dikkate alınarak Genelkurmay Başkanının veya ilgili Kuvvet Komutanının teklifi üzerine ya da resen Millî Savunma Bakanı tarafından verilir.
Soruşturma izni kararlarına kaç gün içinde itiraz edilebilir?
Soruşturma izni verilmesi veya verilmemesi kararlarına karşı, kararın bildirilmesinden itibaren on gün içinde yetkili idari yargı merciine itiraz edilebilir.
Ön incelemede ifade alınmasının istisnası nedir?
Firar ve izin tecavüzü gibi personelin bulunamaması sebebiyle ifade almayı imkânsız kılan zorunlu hâllerde ilgilinin ifadesi alınmaz.
Soruşturma iznine itiraz edilmesi adli işlemleri engeller mi?
Sırf askerî suçlara dair verilen soruşturma izinlerine itiraz yoluna başvurulmuş olması, savcılıkça yürütülen soruşturma işlemlerini durdurmaz ve engellemez.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy