Moleküler Genetik İncelemede Hâkim Kararı Şartı
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 79. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, Kanun'un 78. maddesi kapsamında moleküler genetik incelemeler yapılmasına sadece hâkim karar verebilir. Verilen bu kararda, moleküler genetik inceleme ile görevlendirilen bilirkişinin de açıkça gösterilmesi zorunludur.
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 78. maddesi uyarınca moleküler genetik incelemeler; şüpheli, sanık veya mağdurdan Kanun'un 75 ve 76. maddelerine göre alınan örnekler ile kimliği belirsiz beden parçaları üzerinde gerçekleştirilebilir. Bu işlemlerin yapılabilmesi, elde edilen bulgunun bahsi geçen kişilere ait olup olmadığının veya soybağının belirlenmesi açısından zorunlu olmasına bağlıdır. Söz konusu amaçların dışında tespit sağlamaya yönelik incelemelerin yapılması ise kanunen yasaktır.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 78Kaynağı aç
elde edilen örnekler üzerinde, soybağının veya elde edilen bulgunun şüpheli
veya sanığa ya da mağdura ait olup olmadığının tespiti için zorunlu olması
hâlinde moleküler genetik incelemeler yapılabilir. Alınan örnekler üzerinde bu
amaçlar dışında tespitler yapılmasına yönelik incelemeler yasaktır.
(2) Birinci fıkra uyarınca yapılabilen incelemeler, bulunan ve kime ait
olduğu belli olmayan beden parçaları üzerinde de yapılabilir. Birinci fıkranın
ikinci cümlesi, bu hâlde de uygulanır.
Hâkimin kararı ve inceleme yapılması
Suç yerinde ele geçirilen ve muhafaza altına alınan eşya veya materyaller üzerinde moleküler genetik inceleme yapılması işlemi de Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 79. maddesi uyarınca yalnızca hâkim kararı ile gerçekleştirilebilir.
Bilirkişinin Görevlendirilmesi ve Bulgunun Teslimi
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 79. maddesinin ikinci fıkrasına göre moleküler genetik incelemeler için resmen atanan veya bilirkişilikle yükümlü olan görevliler bilirkişi olarak seçilebilir. Ayrıca soruşturma veya kovuşturmayı yürüten makama mensup olmayan ya da bu makamın soruşturma veya kovuşturmayı yürüten dairesinden teşkilat yapısı itibarıyla ve objektif olarak ayrı bir birimine mensup olan görevliler de bilirkişi olarak görevlendirilebilir.
Bilirkişi olarak görevlendirilen kişiler, teknik ve teşkilat bakımından uygun tedbirlerle yasak moleküler genetik incelemelerin yapılmasını ve yetkisiz üçüncü kişilerin bilgi edinmesini önlemekle yükümlüdür.
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 79. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca incelenecek bulgu, bilirkişiye ilgilinin adı ve soyadı, adresi ve doğum tarihi bildirilmeksizin verilir.
Biyolojik Örnek Alma Koşulları ve Rızanın Sınırları
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 75. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca, cezasının üst sınırı iki yıldan daha az hapis cezasını gerektiren suçlarda kişi üzerinde iç beden muayenesi yapılamaz; kişiden kan ya da benzeri biyolojik numunelerle saç, tükürük ve tırnak gibi örnekler alınamaz.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 75Kaynağı aç
(1) Bir suça ilişkin delil elde etmek için şüpheli veya sanık üzerinde iç
beden muayenesi yapılabilmesine ya da vücuttan kan veya benzeri biyolojik
örneklerle saç, tükürük, tırnak gibi örnekler alınabilmesine; Cumhuriyet
savcısı veya mağdurun istemiyle ya da re'sen hâkim veya mahkeme, gecikmesinde
sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı tarafından karar verilebilir.
Cumhuriyet savcısının kararı, yirmidört saat içinde hâkim veya mahkemenin
onayına sunulur. Hâkim veya mahkeme, yirmidört saat içinde kararını verir.
Onaylanmayan kararlar hükümsüz kalır ve elde edilen deliller kullanılamaz.
(2) İç beden muayenesi yapılabilmesi
veya vücuttan kan veya benzeri biyolojik örnekler alınabilmesi için
müdahalenin, kişinin sağlığına zarar verme tehlikesinin bulunmaması gerekir.
(3) İç beden muayenesi veya vücuttan kan veya benzeri biyolojik örnekler
alınması, ancak tabip veya sağlık mesleği mensubu diğer bir kişi tarafından
yapılabilir.
(4) Cinsel organlar veya anüs
bölgesinde yapılan muayene de iç beden muayenesi sayılır.
(5) Üst sınırı iki yıldan daha az hapis cezasını gerektiren suçlarda,
kişi üzerinde iç beden muayenesi yapılamaz; kişiden kan veya benzeri biyolojik
örneklerle saç, tükürük, tırnak gibi örnekler alınamaz.
(6) Bu madde gereğince alınacak hâkim veya mahkeme kararlarına itiraz
edilebilir.
(7) Özel kanunlardaki alkol muayenesine ve kan örneği alınmasına ilişkin
hükümler saklıdır.
Diğer kişilerin beden muayenesi ve vücuttan örnek alınması[8]
Diğer kişilerin ve mağdurun beden muayenesi ile vücudundan örnek alınmasında rıza kuralı düzenlenmiştir. Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 76. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, mağdurun rızasının bulunması hâlinde bu işlemlerin yapılabilmesi için hâkim veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde cumhuriyet savcısı kararı alınmasına gerek yoktur. Buna karşılık Kanun'un 76. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, çocuğun soybağının araştırılmasına gerek duyulması hâlinde bu araştırmanın yapılabilmesi için birinci fıkra hükmüne göre karar alınması şarttır.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 76Kaynağı aç
(1) Bir suça ilişkin delil elde etmek amacıyla, mağdurun vücudu üzerinde
dış veya iç beden muayenesi yapılabilmesine veya vücudundan kan veya benzeri
biyolojik örneklerle saç, tükürük, tırnak gibi örnekler alınabilmesine;
sağlığını tehlikeye düşürmemek ve cerrahî bir müdahalede bulunmamak koşuluyla;
Cumhuriyet savcısının istemiyle ya da re'sen hâkim veya mahkeme, gecikmesinde
sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı tarafından karar verilebilir.
Cumhuriyet savcısının kararı, yirmidört saat içinde hâkim veya mahkemenin
onayına sunulur. Hâkim veya mahkeme, yirmidört saat içinde kararını verir.
Onaylanmayan kararlar hükümsüz kalır ve elde edilen deliller kullanılamaz.
(2) Mağdurun rızasının varlığı halinde, bu işlemlerin yapılabilmesi için
birinci fıkra hükmüne göre karar alınmasına gerek yoktur.
(3) Çocuğun soy bağının
araştırılmasına gerek duyulması halinde; bu araştırmanın yapılabilmesi
için birinci fıkra hükmüne göre karar alınması gerekir.
(4) Tanıklıktan çekinme sebepleri ile muayeneden veya vücuttan örnek
alınmasından kaçınılabilir. Çocuk ve akıl hastasının çekinmesi konusunda kanunî
temsilcisi karar verir. Çocuk veya akıl hastasının, tanıklığın hukukî anlam ve sonuçlarını
algılayabilecek durumda olması hâlinde, görüşü de alınır. Kanunî temsilci de
şüpheli veya sanık ise bu konuda hâkim tarafından
karar verilir. Ancak, bu hâlde elde edilen deliller davanın ileri aşamalarında
şüpheli veya sanık olmayan kanunî temsilcinin izni olmadıkça kullanılamaz.
(5) Bu madde gereğince verilen hâkim veya mahkeme kararlarına itiraz
edilebilir.
Kadının muayenesi
Mağdurun rızasının bulunması vücuttan biyolojik örnek alınması açısından karar şartını kaldırsa dahi, alınan örnek ile olay yerinden veya suç eşyasından elde edilen bulguların karşılaştırılması, diğer bir ifadeyle moleküler genetik inceleme yapılabilmesi için Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 78 ve 79. maddeleri uyarınca hâkim kararı alınması zorunludur.
İnceleme Taleplerinin Değerlendirilmesinde Özel Durumlar
Sanık hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmiş somut bir olayda, kimliği meçhul maktulün kimliğinin tespiti amacıyla moleküler genetik inceleme yapılması bakımından Cumhuriyet Başsavcılığının Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 79. maddesi uyarınca hâkimden inceleme kararı talep etme yetkisi devam etmektedir.
İnceleme sonucunda kan örneklerinin şüpheliye ait olmadığının belirlendiği somut bir olayda, olay yerindeki örneklerin şüphelinin yakın çevresine ait olduğunu gösteren bir bulgunun yer almaması, şüpheliden yeniden örnek alınmasını gerektirecek yeni delil bulunmaması ve şüphelinin yakınlarına yönelik bir soruşturmanın olmaması gerekçesiyle şüpheliden tekrar kan örneği alınarak inceleme yapılması talebi yerinde görülmemiştir.
Moleküler genetik incelemeye hangi makam karar verebilir?
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 79. maddesinin birinci fıkrası uyarınca moleküler genetik incelemeler yapılmasına sadece hâkim karar verebilir; kararda inceleme ile görevlendirilen bilirkişi de gösterilir.
Mağdurun rızası olması DNA karşılaştırması için hâkim kararını ortadan kaldırır mı?
Mağdurun rızası bulunması yalnızca örnek alma işlemi için karar zorunluluğunu kaldırır; elde edilen örneğin suç bulgularıyla karşılaştırılması ve moleküler genetik inceleme yapılması için Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 78 ve 79. maddeleri gereğince hâkim kararı şarttır.
Bilirkişiye inceleme konusu bulgu teslim edilirken kimlik bilgileri verilir mi?
İncelenecek bulgu, Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 79. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca bilirkişiye ilgilinin adı ve soyadı, adresi ve doğum tarihi bildirilmeksizin verilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy