Ceza Muhakemesinde Hukuka Kesin Aykırılık Düzenlemesi
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 289 uncu maddesinin birinci fıkrası uyarınca, temyiz dilekçesi veya beyanında gösterilmemiş olsa dahi kanunda yazılı hallerde hukuka kesin aykırılık var sayılır. Madde gerekçesinde, bu hallerin varlığı durumunda aykırılığın hükme etki ettiğinin kabul edileceği ve temyiz merciinin bunların bozmayı gerektirip gerektirmediğini araştırma ve takdir yetkisinin bulunmayacağı belirtilmektedir. Kanun metninde ise sayılan hallerde hukuka kesin aykırılığın varsayılacağı hüküm altına alınmıştır.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 289Kaynağı aç
da aşağıda yazılı hâllerde hukuka kesin aykırılık var sayılır:
a) Mahkemenin kanuna uygun olarak teşekkül etmemiş olması.
b) Hâkimlik görevini yapmaktan kanun gereğince yasaklanmış hâkimin hükme
katılması.
c) Geçerli şüphe nedeniyle hakkında ret istemi öne sürülmüş olup da bu
istem kabul olunduğu hâlde hâkimin hükme katılması veya bu istemin kanuna
aykırı olarak reddedilip hâkimin hükme katılması.
d) Mahkemenin kanuna aykırı olarak davaya bakmaya kendini görevli veya
yetkili görmesi.
e) Cumhuriyet savcısı veya duruşmada kanunen mutlaka hazır bulunması
gereken diğer kişilerin yokluğunda duruşma yapılması.
f) Duruşmalı olarak verilen hükümde açıklık kuralının ihlâl edilmesi.
g) Hükmün 230 uncu madde gereğince gerekçeyi içermemesi.
h) Hüküm için önemli olan hususlarda mahkeme kararı ile savunma hakkının
sınırlandırılmış olması.
i) Hükmün hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delile dayanması.
Sanığın yararına olan kurallara aykırılık
Mahkemenin Oluşumu ve Hâkimin Görevine İlişkin Haller
Mahkemenin kanuna uygun olarak teşekkül etmemiş olması, 5271 sayılı Kanun'un 289 uncu maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca hukuka kesin aykırılık halidir. Yargılamayı yürüten mahkemenin kuruluşuna ilişkin kanuni kurallara aykırılık bu kapsamda yer alır.
Hâkimlik görevini yapmaktan kanun gereğince yasaklanmış hâkimin hükme katılması, 5271 sayılı Kanun'un 289 uncu maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi gereğince hukuka kesin aykırılık oluşturur.
Geçerli şüphe nedeniyle hakkında ret istemi öne sürülmüş olup da bu istem kabul edildiği hâlde hâkimin hükme katılması veya ret isteminin kanuna aykırı olarak reddedilerek hâkimin hükme katılması, 5271 sayılı Kanun'un 289 uncu maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi doğrultusunda hukuka kesin aykırılık teşkil eder.
Görev, Yetki ve Duruşma Düzenine İlişkin İhlaller
Mahkemenin kanuna aykırı olarak davaya bakmaya kendini görevli veya yetkili görmesi, 5271 sayılı Kanun'un 289 uncu maddesinin birinci fıkrasının (d) bendinde hukuka kesin aykırılık hali olarak sayılmıştır.
Cumhuriyet savcısı veya duruşmada kanunen mutlaka hazır bulunması gereken kişilerin yokluğunda duruşma yapılması, 5271 sayılı Kanun'un 289 uncu maddesinin birinci fıkrasının (e) bendi kapsamında hukuka kesin aykırılık niteliğindedir.
Duruşmalı olarak verilen hükümde açıklık kuralının ihlâl edilmesi, 5271 sayılı Kanun'un 289 uncu maddesinin birinci fıkrasının (f) bendi çerçevesinde hukuka kesin aykırılık kabul edilir.
Hükmün Gerekçesi, Savunma Hakkı ve Deliller
Hükmün 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 230 uncu maddesi gereğince gerekçeyi içermemesi, Kanun'un 289 uncu maddesinin birinci fıkrasının (g) bendi gereğince hukuka kesin aykırılık oluşturur.
Hüküm için önemli olan hususlarda mahkeme kararı ile savunma hakkının sınırlandırılmış olması hali, 5271 sayılı Kanun'un 289 uncu maddesinin birinci fıkrasının (h) bendine göre hukuka kesin aykırılık nedenidir.
Hükmün hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delile dayanması, 5271 sayılı Kanun'un 289 uncu maddesinin birinci fıkrasının (i) bendinde kesin hukuka aykırılık hali olarak düzenlenmiştir.
İstinaf İncelemesinde Hükmün Bozulması ve Dosyanın Gönderilmesi
5271 sayılı Kanun'un 280 inci maddesinin birinci fıkrasının (e) bendi gereğince bölge adliye mahkemesi, ilk derece mahkemesi kararında 289 uncu maddede sayılan bir hukuka aykırılık hali tespit ederse hükmün bozulmasına karar verir. Bozma sonrasında dosya, yeniden incelenerek hüküm verilmesi amacıyla kararı veren ilk derece mahkemesine ya da bölge adliye mahkemesinin yargı çevresi dahilinde uygun göreceği başka bir ilk derece mahkemesine gönderilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 280Kaynağı aç
birlikte sunulmuş olan delilleri inceledikten sonra;[120][121][122]
a) İlk derece mahkemesinin kararında usule veya esasa ilişkin herhangi
bir hukuka aykırılığın bulunmadığını, delillerde veya işlemlerde herhangi bir
eksiklik olmadığını, ispat bakımından değerlendirmenin yerinde olduğunu
saptadığında istinaf başvurusunun esastan reddine, 303 üncü maddenin birinci
fıkrasının (a), (c), (d), (e), (f), (g) ve (h) bentlerinde yer alan ihlallerin
varlığı hâlinde hukuka aykırılığın düzeltilerek istinaf başvurusunun esastan
reddine,
b) (Ek: 20/7/2017-7035/15 md.) Cumhuriyet savcısının istinaf
yoluna başvurma nedenine uygun olarak mahkumiyete konu suç için kanunda yazılı
cezanın en alt derecesinin uygulanmasını uygun görmesi hâlinde, hukuka
aykırılığın düzeltilerek istinaf başvurusunun esastan reddine,
c) (Ek:17/10/2019-7188/27 md.)[123]
Başka bir araştırmaya ihtiyaç duyulmadan cezayı kaldıran veya cezada
indirim yapılmasını gerektiren şahsî sebeplere ya da şahsî cezasızlık
sebeplerine bağlı olarak daha az ceza verilmesini veya ceza verilmesine yer
olmadığına karar verilmesini gerektiren hâllerde, hukuka aykırılığın
düzeltilerek istinaf başvurusunun esastan reddine,
d) (Ek: 20/7/2017-7035/15 md.) Olayın daha fazla araştırılmasına
ihtiyaç duyulmadan davanın reddine karar verilmesi veya güvenlik tedbirlerine
ilişkin hatalı kararın düzeltilmesi gereken hâllerde hukuka aykırılığın
düzeltilerek istinaf başvurusunun esastan reddine,
e) İlk derece mahkemesinin kararında 289 uncu maddede
belirtilen bir hukuka aykırılık nedeninin bulunması hâlinde hükmün bozulmasına
ve dosyanın yeniden incelenmek ve hükmolunmak üzere hükmü bozulan ilk derece
mahkemesine veya kendi yargı çevresinde uygun göreceği diğer bir ilk derece
mahkemesine gönderilmesine,[124][125]
f) (Ek:17/10/2019-7188/27 md.) Soruşturma veya kovuşturma şartının gerçekleşmediğinin veya önödeme ve uzlaştırma
usulünün uygulanmadığının anlaşılması ya da davanın ilk derece mahkemesinde
görülmekte olan bir dava ile birlikte yürütülmesinin zorunlu olması hâlinde
hükmün bozulmasına ve dosyanın yeniden incelenmek ve hükmolunmak üzere hükmü
bozulan ilk derece mahkemesine veya kendi yargı çevresinde uygun göreceği diğer
bir ilk derece mahkemesine gönderilmesine,
g) Diğer hâllerde, gerekli tedbirleri aldıktan sonra davanın yeniden
görülmesine ve duruşma hazırlığı işlemlerine başlanmasına,
Karar verir.
(2) (Ek: 18/6/2014-6545/77 md.) Duruşma sonunda bölge adliye
mahkemesi istinaf başvurusunu esastan reddeder veya ilk derece mahkemesi
hükmünü kaldırarak yeniden hüküm kurar.
(3) (Ek: 20/7/2017-7035/15 md.) Birinci ve ikinci fıkra uyarınca
verilen kararların sanık lehine olması hâlinde, bu hususların istinaf isteminde
bulunmamış olan diğer sanıklara da uygulanma olanağı varsa bu sanıklar da
istinaf isteminde bulunmuşçasına verilen kararlardan yararlanırlar.
Duruşma hazırlığı
Temyiz dilekçesinde belirtilmeyen hukuka aykırılıklar dikkate alınır mı?
Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 289 uncu maddesi uyarınca, temyiz dilekçesi veya beyanında gösterilmemiş olsa dahi maddede sayılan hallerde hukuka kesin aykırılık var sayılır. Madde gerekçesinde bu durumlarda merciin takdir yetkisinin bulunmadığı açıklanırken, kanun metninde bu hallerde kesin aykırılığın var sayılacağı düzenlenmiştir.
Hâkimin yasaklılığı ve reddi hallerinde hangi usulsüzlükler kesin aykırılık sayılır?
Kanun gereğince yasaklanmış hâkimin hükme katılması ile geçerli şüphe sebebiyle ret istemi kabul edildiği halde ya da ret istemi kanuna aykırı reddedilerek hâkimin hükme katılması hukuka kesin aykırılık teşkil eder.
CMK 289 kapsamındaki bir aykırılıkta bölge adliye mahkemesi nasıl bir karar verir?
Bölge adliye mahkemesi ilk derece mahkemesi kararında 289 uncu maddedeki nedenlerden birini tespit ederse hükmün bozulmasına karar verir; dosyayı yeniden incelenmek ve hükmolunmak üzere kararı bozulan ilk derece mahkemesine veya kendi yargı çevresinde uygun göreceği diğer bir ilk derece mahkemesine gönderir.
Hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delile dayanılması ne anlama gelir?
5271 sayılı Kanun'un 289 uncu maddesinin birinci fıkrasının (i) bendine göre hükmün hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delile dayanması kanunda sayılan hukuka kesin aykırılık hallerinden biridir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy