Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 188. maddesi, bir ceza duruşmasının yapılabilmesi için hazır bulunması zorunlu olan kişileri belirler. Buna göre duruşmada hükme katılacak hâkimler, Cumhuriyet savcısı ve zabıt kâtibi hazır bulunmak zorundadır; kanunun zorunlu müdafiliği öngördüğü hâllerde müdafiin de duruşmada yer alması şarttır. Madde, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun kovuşturma evresini düzenleyen Üçüncü Kitabı'nın Duruşma başlıklı İkinci Bölümü'nde yer almaktadır.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 188Kaynağı aç
Cumhuriyet savcısı ile zabıt kâtibinin ve Kanunun zorunlu müdafiliği kabul
ettiği hâllerde müdafiin hazır bulunması şarttır. (Ek cümle:
3/10/2016-KHK-676/5 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7070/5 md.) Müdafiin mazeretsiz
olarak duruşmaya gelmemesi veya duruşmayı terk etmesi halinde duruşmaya devam
edilebilir.[70]
(2) (Mülga: 18/6/2014 – 6545/103 md.)
(3) Bir oturumda bitmeyecek davada, herhangi bir nedenle bulunamayacak
üyenin yerine geçmek ve oya katılmak üzere yedek üye bulundurulabilir.
Birden çok Cumhuriyet savcısı ve avukatın duruşmaya katılması
Duruşmanın Zorunlu Katılımcıları
CMK m. 188/1, duruşmada hazır bulunması zorunlu kişileri açıkça saymaktadır: hükme katılacak hâkimler, Cumhuriyet savcısı ve zabıt kâtibi. Bunlara ek olarak kanunun zorunlu müdafiliği kabul ettiği hâllerde müdafiin hazır bulunması da şarttır.
Zorunlu Müdafilik Halleri
CMK m. 188/1'in yolladığı zorunlu müdafilik çerçevesi, CMK m. 150'de düzenlenmektedir. CMK m. 150/1 uyarınca genel kural, şüpheli veya sanığa önce kendi müdafiini seçme imkânının tanınmasıdır; müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan eden kişi için istem üzerine müdafi görevlendirilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 150Kaynağı aç
(1) Şüpheli veya sanıktan kendisine
bir müdafi seçmesi istenir. Şüpheli veya sanık, müdafi seçebilecek durumda
olmadığını beyan ederse, istemi halinde bir müdafi görevlendirilir.
(2) Müdafii bulunmayan şüpheli veya sanık; çocuk, kendisini savunamayacak
derecede malul veya sağır ve dilsiz ise, istemi aranmaksızın bir müdafi
görevlendirilir.
(3) Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan
dolayı yapılan soruşturma ve kovuşturmada ikinci fıkra hükmü uygulanır.
(4) Zorunlu müdafilikle ilgili diğer hususlar, Türkiye Barolar Birliğinin
görüşü alınarak çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.
Müdafi görevini yerine getirmediğinde yapılacak işlem ve müdafilik
görevinden yasaklanma[54]
Buna karşılık CMK m. 150/2, belirli hâllerde herhangi bir istem aranmaksızın müdafi görevlendirileceğini hükme bağlamaktadır. Bu hâller şunlardır: müdafii bulunmayan şüpheli veya sanığın çocuk olması, kendisini savunamayacak derecede malul olması ya da sağır ve dilsiz olması. CMK m. 150/2'nin aradığı ölçüt, kişinin kendisini savunamayacak derecede malul olmasıdır. CMK m. 150/3 ise alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlara ilişkin soruşturma ve kovuşturmalarda da aynı resen görevlendirme yükümlülüğünü öngörmektedir. Zorunlu müdafilikle ilgili diğer hususlar, Türkiye Barolar Birliği'nin görüşü alınarak çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.
Müdafiin Mazeretsiz Gelmemesi veya Duruşmayı Terk Etmesi
CMK m. 188/1'e 3/10/2016 tarihli 676 sayılı KHK ile eklenen ve 1/2/2018 tarihli 7070 sayılı Kanun ile yasalaşan hükme göre, müdafiin mazeretsiz olarak duruşmaya gelmemesi veya duruşmayı terk etmesi hâlinde duruşmaya devam edilebilir.
CMK m. 188/1'in ilk cümlesi zorunlu müdafiin hazır bulunmasını şart koşarken, aynı fıkraya sonradan eklenen cümle müdafiin mazeretsiz gelmemesi ya da duruşmayı terk etmesi durumunda devam edilebileceğini ifade etmektedir.
Yedek Üye Bulundurulması
CMK m. 188/3, bir oturumda bitmeyen davalarda ihtiyari bir mekanizma öngörür: herhangi bir nedenle duruşmaya katılamayacak üyenin yerine geçmek ve oya katılmak üzere yedek üye bulundurulabilir. Yedek üye bulundurmak zorunlu değil, mahkemenin kullanabileceği bir imkândır.
Yedek üye, duruşma süresince herhangi bir müdahalede bulunamaz; duruşmaları dikkatle izler. Yedek üyenin duruşmada hazır bulunduğu tutanağa geçirilir.
Yürürlükten Kalkan İkinci Fıkra
CMK m. 188'in ikinci fıkrası 18/6/2014 tarihli ve 6545 sayılı Kanun'un 103. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır. İlga tarihinden önce yapılan duruşmalara ilişkin uyuşmazlıklarda eski metnin esas alınması gerekebileceği göz önünde bulundurulmalıdır. Mülga fıkranın içeriğine göre sulh ceza mahkemelerinde yapılan duruşmalarda Cumhuriyet savcısı bulunmuyordu; ancak bu hüküm artık yürürlükte değildir.
Birden Çok Savcı veya Avukatın Duruşmaya Katılması
CMK m. 189/1 uyarınca birden çok Cumhuriyet savcısı ve birden çok avukat aynı anda duruşmaya katılabilir; bu kişiler aralarında işbölümü de yapabilirler.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 189Kaynağı aç
aynı zamanda duruşmaya katılabilecekleri gibi aralarında işbölümü de
yapabilirler.
Ara verme
Sık Sorulan Sorular
Duruşmada Cumhuriyet savcısının hazır bulunması zorunlu mu?
CMK m. 188/1, Cumhuriyet savcısının hazır bulunmasını şart koşmaktadır.
Her sanık için zorunlu müdafi atanır mı?
Hayır. CMK m. 150/1 uyarınca genel kural, sanığa önce kendi müdafiini seçme imkânı tanınmasıdır; sanık müdafi seçemeyeceğini beyan ederse istem üzerine müdafi görevlendirilir. İstem aranmaksızın resen atama yalnızca kanunun öngördüğü hâllerle sınırlıdır: sanığın çocuk olması, kendisini savunamayacak derecede malul ya da sağır ve dilsiz olması ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlara ilişkin soruşturma ve kovuşturmalar bu kapsamda sayılmaktadır.
Müdafi mazeretsiz gelmezse duruşma ne olur?
CMK m. 188/1'e 2016 yılında eklenen ve 2018'de kanunlaşan hükme göre, müdafiin mazeretsiz olarak duruşmaya gelmemesi veya duruşmayı terk etmesi hâlinde duruşmaya devam edilebilir. Aynı fıkranın ilk cümlesi zorunlu müdafiin hazır bulunmasını şart koştuğundan, bu iki hükmün birlikte nasıl uygulanacağı kanun metninde ayrıca ele alınmamıştır.
Yedek üye oy kullanabilir mi?
Yedek üye, asıl üyenin yerine geçtiği anda oya katılır. Duruşma süresince ise müdahalede bulunamaz; duruşmaları dikkatle izler. Yedek üyenin duruşmada hazır bulunduğu tutanağa işlenir.
Zorunlu müdafilik için malul olmak yeterli mi?
CMK m. 150/2, resen müdafi görevlendirilmesi için aranan ölçütü kendisini savunamayacak derecede malul olma şeklinde belirlemiştir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy