Ceza Muhakemesinde Özel Soruşturma Usulleri ve Güvenceler
Ceza muhakemesi hukuku, kamu davası açılması bakımından izin şartı öngörülmesi, soruşturmanın belirlenen yetkili adli mercilerce yürütülmesi ve yasama dokunulmazlığı gibi kanuni muhakeme kuralları ile usul güvenceleri içermektedir.
Cumhurbaşkanına Hakaret Fiilinde İzin Şartı
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 299 uyarınca Cumhurbaşkanına hakaret eden kimse hakkında bir yıldan dört yıla kadar hapis cezası öngörülmüş olup suçun aleni şekilde işlenmesi durumunda ceza altıda biri oranında artırılmaktadır. Bu suç tipinde kovuşturma yapılması Adalet Bakanının iznine bağlı kılınmıştır.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 299Kaynağı aç
5237 sayılı Kanun m. 299 ile 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 174/1-d ve m. 223/8 uyarınca Adalet Bakanının izni kovuşturma evresi ve kamu davasının açılması bakımından zorunlu bir muhakeme şartıdır. Cumhuriyet savcılıkları soruşturma işlemlerini izin şartı aranmaksızın genel yetkileriyle yürütür; ancak Bakanlık izni temin edilmeden iddianame tanzim edilemez ve kamu davası açılamaz.
Milletvekillerine İlişkin Dokunulmazlık ve Yargılama Yetkisi
Anayasa m. 83 uyarınca, seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen milletvekili, Türkiye Büyük Millet Meclisi kararı bulunmadıkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz. Bu kuralın kanuni istisnalarını ağır cezayı gerektiren suçüstü hâli ile seçimden önce soruşturmasına başlanmış bulunmak kaydıyla Anayasa m. 14 kapsamındaki durumlar teşkil eder.
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 161/9 gereğince, seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen milletvekili hakkında soruşturma ve kovuşturma yapma yetkisi Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı ve bu yer ağır ceza mahkemesine aittir. Soruşturmayı Cumhuriyet Başsavcısı veya görevlendireceği vekili bizzat yapar; başsavcı veya vekili suçun işlendiği yer savcısından soruşturmanın kısmen veya tamamen yapılmasını isteyebilir, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde ise suçun işlendiği yer savcısı zorunlu delilleri toplayarak sulh ceza hâkimliğinden talepte bulunabilir.
5271 sayılı CEZA MUHAKEMESİ KANUNU m. 161Kaynağı aç
Yüksek Yargı Organı Mensuplarının Soruşturulması
6216 sayılı Kanun m. 16 çerçevesinde, Anayasa Mahkemesi başkan ve üyelerinin görevlerinden doğan, görevleri sırasında gerçekleşen veya kişisel fiilleri ile disiplin eylemlerine yönelik soruşturma başlatılması Genel Kurul kararına bağlanmıştır. Ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren suçüstü durumlarında ise soruşturma genel hükümlere göre sürdürülür.
6216 sayılı ANAYASA MAHKEMESİNİN KURULUŞU VE YARGILAMA USULLERİ HAKKINDA KANUN m. 16Kaynağı aç
2797 sayılı Kanun m. 46 uyarınca Yargıtay birinci başkanı, birinci başkanvekilleri, daire başkanları, üyeleri, Yargıtay Cumhuriyet başsavcısı ve vekilinin gerek görevleriyle ilgili gerek kişisel suçlarında soruşturma açılması Birinci Başkanlık Kurulunun kararına tabidir. Ağır cezayı gerektiren suçüstü hâllerinde hazırlık ve ilk soruşturma işlemleri genel hükümler uyarınca icra edilir.
2797 sayılı YARGITAY KANUNU m. 46Kaynağı aç
2575 sayılı Kanun m. 76 uyarınca Danıştay daire başkanları, üyeleri, başkanvekilleri ve başsavcının görevden doğan veya görev sırasındaki suçlarında ilk soruşturma, Danıştay başkanınca belirlenecek bir daire başkanı ile iki üyeden teşekkül eden kurul tarafından yürütülür. Aynı maddenin getirdiği ayrık usul uyarınca, Danıştay başkanı hakkındaki soruşturma ise kendisinin iştirak etmeyeceği Başkanlık Kurulunca seçilecek bir daire başkanı ve iki üyeden oluşan kurul tarafından gerçekleştirilir.
2575 sayılı DANIŞTAY KANUNU m. 76Kaynağı aç
2247 sayılı Kanun metninde Uyuşmazlık Mahkemesi başkan ve üyelerinin cezai fiillerine özgü müstakil bir soruşturma usulü düzenlenmemiştir. İlgililerin Anayasa Mahkemesi, Yargıtay veya Danıştay bünyesinden seçilmeleri ve yüksek mahkeme üyelik sıfatlarının devam etmesi sebebiyle, haklarındaki adli işlemlerde mensubu bulundukları yüksek mahkemenin tâbi olduğu kanuni esaslar doğrultusunda hareket edilebilmektedir.
Hâkim, Savcı ve Avukatlara Tanınan Teminatlar
2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu m. 88 hükmüne göre, ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâlleri dışında suç işlediği ileri sürülen hâkim ve savcılar yakalanamaz, üzerleri ve konutları aranamaz, sorguya çekilemez; durum derhal Adalet Bakanlığına bildirilir.
1136 sayılı Avukatlık Kanunu m. 58 uyarınca, avukatların avukatlık veya baro organlarındaki görevlerinden doğan ya da görev sırasında işledikleri iddia edilen suçlarda soruşturma yürütülmesi Adalet Bakanlığının iznine bağlıdır ve bu işlemler suçun işlendiği yer Cumhuriyet savcısı tarafından yerine getirilir. Ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren suçüstü hâli saklı tutulmak üzere avukatın üzeri aranamaz; avukat yazıhane ve konutları ise ancak mahkeme kararına istinaden, kararda gösterilen olayla sınırlı olarak Cumhuriyet savcısı denetiminde ve kayıtlı olunan baro temsilcisi eşliğinde aranabilir.
1136 sayılı AVUKATLIK KANUNU m. 58Kaynağı aç
1136 sayılı Avukatlık Kanunu m. 58 uyarınca duruşma inzibatına ilişkin usul hükümlerine dayanılarak avukatlar hakkında tutuklama kararı verilemeyeceği gibi disiplin hapsi veya para cezası yaptırımı da uygulanamaz.
Mülki İdare Amirleri ve Komuta Kademesinin Yargılama Usulü
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 161/5 uyarınca, adliye ile ilgili görev ve işlerde kötüye kullanma veya ihmalleri görülen vali ve kaymakamlar hakkında 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun hükümleri tatbik olunur; en üst dereceli kolluk amirleri bakımından ise hâkimlerin görevlerinden dolayı tâbi oldukları yargılama usulü geçerlidir.
5271 sayılı Kanun m. 161/6 uyarınca vali ve kaymakamların kişisel suçlarına ilişkin soruşturma ve kovuşturma yetkisi, ilgilinin görev yaptığı yerin bağlı olduğu bölge adliye mahkemesinin bulunduğu yerdeki il Cumhuriyet başsavcılığı ile aynı yer ağır ceza mahkemesine aittir; ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâllerinde ise soruşturma genel hükümlere göre yürütülür.
1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu hükümleri gereğince Genelkurmay Başkanı ile Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanları hakkında askerî suçlardan dolayı soruşturma yapılması Cumhurbaşkanının iznine bağlıdır ve bu soruşturma Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı tarafından yürütülür; ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren suçüstü hâllerinde ise soruşturma genel hükümlere tabidir.
Basın Suçlarında Muhakeme Şartı Olarak Dava Süreleri
5187 sayılı Basın Kanunu m. 26 kapsamında yer alan ceza davalarının açılması muhakeme şartı niteliğindedir. Bu çerçevede, Kanunda gösterilen basılmış eserler veya internet haber siteleriyle ilgili davaların günlük süreli yayınlar ile internet haber siteleri bakımından dört ay, basılmış diğer eserler bakımından ise altı ay içinde ikame edilmesi gerekir.
5187 sayılı BASIN KANUNU m. 26Kaynağı aç
5187 sayılı Kanun m. 26 uyarınca kamu davasının açılmasının izin veya karar alınmasına bağlı olduğu durumlarda, başvuru yapılmasıyla birlikte dava açma süresi durur; bu durma süresi en çok dört ay olabilir. Ayrıca bu süreler Türk Ceza Kanunundaki dava zamanaşımı sürelerini aşamaz.
Görevin ve Yargı Yetkisinin Cezai Sorumluluğa Etkisi
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 125/3-a uyarınca hakaret suçunun kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenmesi hâlinde cezanın alt sınırı bir yıldan az olamaz; 5237 sayılı Kanun m. 131/1 uyarınca bu nitelikli hâl mağdurun şikâyetine tabi tutulmamıştır. Kanunun 265/2 maddesi gereğince görevi yaptırmamak için direnme suçu yargı görevi yapan kişilere karşı işlendiğinde ise faile iki yıldan dört yıla kadar hapis cezası verilir.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 265Kaynağı aç
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 131Kaynağı aç
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 103/3-e düzenlemesi gereğince çocukların cinsel istismarı suçunun kamu görevinin veya hizmet ilişkisinin sağladığı nüfuzun kötüye kullanılması suretiyle işlenmesi durumunda, tayin olunacak temel ceza yarı oranında artırılarak uygulanır.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 103Kaynağı aç
Cumhurbaşkanına hakaret suçunda Adalet Bakanının izni hangi evrede aranır?
Adalet Bakanının izni soruşturma yürütülürken değil, soruşturma tamamlandıktan sonra iddianamenin düzenlenmesi ve kovuşturma evresine geçilerek kamu davasının açılması bakımından zorunlu bir muhakeme şartıdır.
Milletvekilleri hakkındaki adli soruşturmaları hangi başsavcılık yürütür?
Milletvekillerinin seçim öncesinde veya sonrasında işledikleri iddia edilen suçlara ilişkin adli soruşturma ve kovuşturma yetkisi Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı ile Ankara Ağır Ceza Mahkemesine aittir; soruşturma bizzat Cumhuriyet başsavcısı veya görevlendireceği vekili tarafından icra edilir.
Avukatların üstü ve bürosu hangi şartlarda aranabilir?
Ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren suçüstü hâlleri haricinde avukatın üzeri aranamaz; yazıhaneleri ve konutları ise mahkeme kararıyla, yalnızca kararda belirtilen olayla ilgili olarak, Cumhuriyet savcısı denetiminde ve kayıtlı olunan baro temsilcisinin katılımıyla aranabilir.
Basın yoluyla işlenen suçlarda dava açma süresi ne kadardır?
Basın Kanunu kapsamındaki ceza davalarının açılması bir muhakeme şartı olup günlük süreli yayınlar ve internet haber siteleri yönünden dört ay, diğer basılmış eserler yönünden altı ay içinde kamu davası açılması zorunludur.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy