Ceza Hukukunda Faillik, Azmettirme ve Yardım Etme

Türk Ceza Hukukunda Suça İştirak ve Faillik

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 37. maddesinin 1. fıkrası uyarınca suçun kanuni tanımında yer alan fiili birlikte gerçekleştiren kişilerden her biri fail olarak sorumlu tutulur. Maddenin 2. fıkrasında ise suçun işlenmesinde bir başkasını araç olarak kullanan kişinin fail olarak sorumlu tutulacağı düzenlenmiştir; kusur yeteneği olmayanların suçun işlenmesinde araç olarak kullanılması halinde faile verilecek ceza üçte birden yarısına kadar artırılır.

Müşterek faillik için temel unsurlar birlikte suç işleme kararı ile fiil üzerinde ortak hâkimiyet kurulmasıdır. Kişinin suç mahallinde bulunması veya faillerden biriyle arkadaşlık ilişkisi içinde olması tek başına müşterek faillik için yeterli olmayıp, suçun gerçekleştirilmesine bilinçli ve fonksiyonel bir katkı aranır. Müşterek faillikte bütün faillerin suçun kanuni tanımındaki hareketleri bizzat gerçekleştirmesi zorunlu değildir; suç planı içerisindeki katkının suçun gerçekleştirilmesi bakımından taşıdığı ağırlık ve fiil üzerindeki ortak hâkimiyet belirleyicidir.

Şeriklik Statüleri: Azmettirme ve Yardım Etme

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 38. maddesinin 1. fıkrasına göre başkasını suç işlemeye azmettiren kişi kural olarak işlenen suçun cezası ile cezalandırılır. Maddenin 2. fıkrası uyarınca üstsoy ve altsoy ilişkisinden doğan nüfuz kullanılmak suretiyle suça azmettirme halinde azmettirenin cezası üçte birden yarısına kadar artırılır; çocukların suça azmettirilmesi halinde ise bu artırım için üstsoy ve altsoy ilişkisinin varlığı aranmaz. Maddenin 3. fıkrası kapsamında azmettirenin belli olmaması halinde onun kim olduğunun ortaya çıkmasını sağlayan fail veya diğer suç ortağı hakkında ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası yerine yirmi yıldan yirmibeş yıla, müebbet hapis cezası yerine onbeş yıldan yirmi yıla kadar hapis cezasına hükmolunabilir; diğer hallerde verilecek cezada üçte bir oranında indirim yapılabilir.

Azmettirme, suç işleme düşüncesi bulunmayan kişide suç işleme kararının oluşturulmasıdır. Zaten suç işlemeye kesin karar vermiş bir kimseye yönelik telkin azmettirme sayılmaz; koşulları varsa bu fiil kararın kuvvetlendirilmesi suretiyle yardım etme kapsamında değerlendirilir. Azmettirilen kişinin azmettirenin iradesinin tamamen dışında farklı bir suç işlemesi halinde, azmettiren kişi otomatik olarak bu farklı suçtan sorumlu tutulamaz; bu kapsamda azmettirenin kastının kapsamı incelenir.

Suçun gerçekleşmesine katkı sunan diğer bir şeriklik biçimi yardım etmedir. 5237 sayılı Kanun'un 39. maddesinin 1. fıkrası uyarınca suçun işlenmesine yardım eden kimseye, ana eylemin ağırlaştırılmış müebbet hapis gerektirmesi durumunda onbeş yıldan yirmi yıla, müebbet hapis gerektirmesi durumunda on yıldan onbeş yıla kadar hapis cezası verilir; diğer hallerde ise tayin olunacak ceza yarı oranında indirilir ve verilecek nihai ceza sekiz yılı aşamaz. Maddenin 2. fıkrasında yardım fiilleri maddi ve manevi olarak somutlaştırılmıştır: Suç işlemeye sevk etmek, mevcut kararı güçlendirmek veya icradan sonra destek vaadinde bulunmak manevi yardım; suçun ne şekilde icra edileceğine ilişkin yol göstermek, suç aletlerini temin etmek yahut icrayı kolaylaştırıcı hareketler sergilemek ise maddi yardım olarak cezalandırılır.

Failliğin Şerikliğe Önceliği İlkesi

Failliğin şerikliğe önceliği ilkesi, bir suç ortağının aynı suç çerçevesindeki katkılarının aynı anda hem faillik hem de şeriklik ölçütlerini karşılaması durumunda tatbik edilir. Bir kişi suç planı doğrultusunda icra aşamasına katılarak fiil üzerinde ortak hâkimiyet kurmuş ve müşterek fail sıfatını kazanmışsa, suçun öncesinde diğer kişileri azmettirmiş, eyleme teşvik etmiş yahut icra araçlarını sağlamış olsa dahi yalnızca fail olarak cezalandırılır. Suç üzerindeki fonksiyonel hâkimiyet ve icraya iştirak faillik sıfatını doğurduğu için ayrıca azmettiren ya da yardım eden sıfatıyla ikinci bir ceza sorumluluğu işletilemez.

Bağlılık Kuralı ve Gönüllü Vazgeçme

5237 sayılı Kanun'un 40. maddesinde yer alan bağlılık kuralına göre, iştirakten ceza verilebilmesi için kasten ve hukuka aykırı biçimde işlenmiş bir ana fiilin bulunması yeterlidir. Suça katılan ortaklar, diğer bir iştirakçinin şahsi cezasızlık veya cezada indirim sebeplerinden bağımsız olarak sırf kendi kusurlu davranışlarına göre cezalandırılır. Maddenin 2. fıkrası uyarınca özgü suçlarda yalnızca özel faillik vasfına haiz şahıslar fail sayılabilir; bu niteliği taşımayan iştirakçiler somut fiile ancak azmettiren veya yardım eden sıfatıyla katılabilir. Aynı maddenin 3. fıkrası gereğince iştirak sorumluluğunun harekete geçebilmesi için suça konu icra hareketlerinin asgari teşebbüs seviyesine varmış olması şarttır.

İştirak halinde işlenen suçlarda gönüllü vazgeçmenin hukuki neticeleri kişisel niteliktedir. 5237 sayılı Kanun'un 41. maddesinin 1. fıkrası uyarınca yalnızca gönüllü olarak icradan vazgeçen ortak bu imkandan faydalanabilir. Maddenin 2. fıkrası uyarınca suçun, vazgeçen ortağın sarf ettiği gayret haricindeki harici bir sebeple neticelenmemiş olması veya suç ortağının bütün samimi çabasına rağmen diğer faillerce tamamlanmış bulunması hallerinde de vazgeçen kişi hakkında gönüllü vazgeçme hükümleri uygulanır.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy