Yabancıların Türkiye'de bağımlı veya bağımsız çalışmaya başlamadan önce izin alması zorunludur. Uluslararası İşgücü Kanunu gereğince Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından düzenlenen çalışma izni, geçerlilik süresi boyunca yabancıya Türkiye'de ikamet hakkı da tanır ve ikamet izni yerine geçer. Başvurular, yabancıya ait kimlik numarası veya referans numarası üzerinden işveren tarafından e-izin sistemi vasıtasıyla elektronik ortamda yürütülür. Sistemdeki sekmelerin tamamlanmasının ardından başvurunun işleme alınabilmesi için sürecin e-imza ile imzalanarak tamamlanması şarttır; e-imza ile tamamlanmayan başvurular sistemde tamamlanmayan başvurular bölümüne kaydedilir.
Yurt İçi ve Yurt Dışı Başvuru Usulü
Yurt içinden çalışma izni başvurusu yapılabilmesi, yabancının Türkiye'de bulunması, en az 6 ay süreli ve geçerliliği devam eden oturma izninin olması ve 99 ile başlayan yabancı kimlik numarasının bulunması şartına bağlıdır. İşveren, bu kimlik numarası üzerinden e-izin sisteminde başvuru işlemlerini yürütür.
Yabancının yurt dışında bulunduğu ve en az 6 ay süreli geçerli oturma izninin bulunmadığı durumlarda yurt dışı başvurusu uygulanır. Bu halde yabancı, vatandaşı olduğu ülkedeki Türkiye Cumhuriyeti dış temsilciliğine giderek çalışma vizesi başvurusunda bulunur ve kendisine 16 haneli bir referans numarası verilir. Yabancının çalışma vizesi başvurusundan itibaren 30 gün içinde işverenin bu referans numarası ile e-izin sistemi üzerinden başvuruyu onaylayarak tamamlaması gerekir. Ayrıca başvuru öncesinde taraflarca iş sözleşmesi imzalanmış olmalıdır; yurt dışı başvurularında bu sözleşmenin çalışma vizesi talep edilirken dış temsilciliğe önceden sunulmuş olması zorunludur.
Başvuruların Sonuçlandırılması ve Harç Süreci
Usulüne uygun olarak yapılan ve belgeleri eksiksiz sunulan çalışma izni başvuruları Bakanlık tarafından en geç 30 gün içinde sonuçlandırılır. Başvuruda eksik belge tespit edilirse eksikliklerin tamamlanması istenir ve 30 günlük inceleme süresi eksik belgelerin Bakanlığa verildiği tarihten itibaren başlar. 6458 sayılı Kanun uyarınca geçerlilik süresi 60 günden az olan pasaport veya pasaport yerine geçen belgelerle yapılan başvurular işleme alınmaz; çalışma izinleri de pasaport bitim tarihinden 60 gün önceki tarihi aşmayacak şekilde düzenlenir.
Çalışma izni talebinin uygun görülmesi halinde, bildirim tarihinden itibaren 30 gün içinde harç ve değerli kâğıt bedelinin ayrı ayrı yatırılması gerekir. Bu süre içinde harç ve değerli kâğıt bedeli yatırılmazsa başvuru işlemden kaldırılır.
İşveren ve Şirket Ortakları İçin İstihdam ve Mali Kriterler
Çalışma izni talep edilen işyerinde en az 5 Türk vatandaşının istihdam edilmesi zorunludur. Aynı işyerinde birden fazla yabancı için çalışma izni talebinde bulunulması durumunda, izin verilen ilk yabancıdan sonraki her bir yabancı için ayrı ayrı 5 Türk vatandaşı istihdamı şartı aranır. Mali yeterlilik bakımından işyerinin en az 100.000 TL ödenmiş sermayeye veya en az 800.000 TL brüt satışa ya da en az 250.000 ABD Doları son yıl ihracat tutarına sahip olması aranır.
Çalışma izni isteyen yabancının şirket ortağı olması halinde, 5 kişilik istihdam şartı Bakanlıkça verilecek 1 yıllık çalışma izninin son 6 ayı için uygulanır. Ayrıca şirket ortağı yabancının sermaye payının en az yüzde 20 olması ve pay tutarının 40.000 TL'den az bulunmaması gerekir.
Ücret Tabanları ve İşyeri Sınırı
İşverence taahhüt edilen aylık kazancın, yabancı çalışanın üstlendiği görev ve mesleki nitelikleriyle uyumlu bulunması şarttır. Başvuru anında geçerli asgari ücret baz alınarak; idari düzeydeki üst yöneticiler ile pilotlar için 6,5 kat, birim veya şube müdürleri ile mühendis ve mimarlar yönünden 4 kat, öğretmenler ve uzmanlık ya da ustalık isteyen işlerde görev yapacaklar için ise en az 3 kat tutarında taban ücret belirlenmelidir.
Yabancılara verilen çalışma izinleri belirli bir işyeri veya işletme üzerinden düzenlenir. Bu sistem yabancılara diledikleri herhangi bir işyerinde serbestçe çalışma hakkı sağlamaz.
Mesleki Sınırlamalar ve İstisnai Haller
Mevzuatta yalnızca Türk vatandaşlarına hasredilmiş iş ve meslekler için yabancılara çalışma izni verilemez. Bununla birlikte İçişleri veya Dışişleri Bakanlığınca Türk soylu olduğu bildirilen yabancılar, Türk Silahlı Kuvvetleri ve Güvenlik Teşkilatı hariç tutulmak üzere kamu ve özel kuruluşlarda ihtiyaç duyulan bu meslek ve sanatlarda çalışmak amacıyla çalışma izni başvurusunda bulunabilirler.
Ev hizmetlerinde yabancılara sadece yaşlı, hasta ve çocuk bakımı için çalışma izni verilebilir. İşverenin bakım gerektirecek hastalığının bulunduğunun sağlık kurulu raporu ile kanıtlanması zorunludur. Ciddi bakım gerektiren ağır haller haricinde konutlarda erkek yabancılara çalışma izni düzenlenmez.
Özel sağlık kuruluşlarında yabancı uyruklu hekim ve hemşire çalıştırılabilmesi için 663 sayılı Kanun Hükmünde Kararname kapsamında il sağlık müdürlüğünden ön izin belgesi alınması ve yabancının yurt dışı fakülte mezunu olması halinde diploma denklik belgesinin ibrazı şarttır.
Türkiye'de bir yükseköğretim kurumunda örgün öğretim programlarına kayıtlı yabancı ön lisans, lisans, yüksek lisans ve doktora öğrencileri ilk öğrenim yılını tamamladıktan sonra çalışma iznine başvurabilirler. Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği m. 48/1-n uyarınca örgün öğretimdeki yabancı öğrencilerin mesleki eğitim kapsamında yapmak zorunda oldukları stajlar ise çalışma izni muafiyeti kapsamındadır.
İzin Sonrası Yükümlülükler ve Bildirimler
Çalışma izni onaylanan yabancının SGK sigortalı işe girişinin, en az Bakanlığa beyan edilen ücret üzerinden yurt içinden yapılan başvurularda izin başlangıç tarihini izleyen 30 gün içinde, yurt dışı başvurularında ise yurda giriş tarihinden itibaren 30 gün içinde yapılması zorunludur. Dış temsilciliklerden çalışma vizesi alarak Türkiye'ye gelen yabancıların ise giriş tarihinden itibaren en geç 20 iş günü içinde en yakın göç idaresi müdürlüğüne giderek adres kaydı yaptırması gerekir.
Yabancı çalıştıran işverenler ile süresiz veya bağımsız izinli yabancılar, çalışmanın başlaması veya sona ermesi ile iznin ya da muafiyetin iptalini gerektiren durumları 15 gün içinde Bakanlığa bildirmekle yükümlüdür. İşten ayrılma halinde çalışma izninin iptali, e-izin sistemi üzerinden sonlandırma talebi oluşturulup dilekçenin e-imza ile imzalanmasıyla tamamlanır. Çalışma iznine sahip yabancının eşi ve çocukları için ise aile ikamet izni alınabilir.
Çalışma İzni Türleri ve Uzatma Talepleri
Uluslararası İşgücü Kanunu m. 10/1 uyarınca süreli çalışma izni, ilk başvuruda sözleşme süresini aşmamak şartıyla belirli bir işyeri veya aynı işkolundaki işyerlerinde belirli bir işte çalışmak üzere en çok 1 yıl geçerli olarak verilir. Türkiye'de uzun dönem ikamet izni veya en az 8 yıl kanuni çalışma izni bulunan yabancılar süresiz çalışma iznine başvurabilir. Süresiz çalışma izni belgeleri her 5 yılın sonunda yenilenir; yenileme başvurusu 5 yıllık sürenin dolmasından önceki 6 ay içinde ve her koşulda süre dolmadan yapılmalıdır.
Süreli çalışma izninin uzatılması başvurusu, mevcut iznin bitiminden geriye doğru en fazla 60 gün kalmasından itibaren ve izin süresi sona ermeden e-izin sistemi üzerinden yapılır. Bir yıllık kanuni çalışma süresinin ardından aynı işverene bağlı ilk uzatmada en çok 2 yıl, sonraki uzatmalarda ise en çok 3 yıla kadar çalışma izni verilebilir. Süresinde başvuran yabancılar, izin bitiminden itibaren 90 günü geçmemek ve işin mahiyeti değişmemek kaydıyla aynı işyeri ve meslekte çalışmaya devam edebilirler.
Farklı bir işveren yanında çalışmak amacıyla yapılan başvurular ile mevcut izin süresi bittikten sonra yapılan uzatma başvuruları ilk başvuru usul ve esaslarına tabi olarak ele alınır.
Başvurunun Reddi, İptal ve İtiraz Yolları
Uluslararası İşgücü Kanunu m. 9 çerçevesinde; sahte belge veya yanıltıcı bilgi sunulması, yabancı istihdam gerekçesinin yetersiz görülmesi, Türk vatandaşlarına hasredilen meslekler için talepte bulunulması ya da yabancının gerekli nitelik ve uzmanlığı taşımaması hallerinde başvuru reddedilir. Ret kararlarına karşı, kararın tebliğinden itibaren 30 gün içinde e-izin sistemi üzerinden gerekçeli dilekçe ve belgelerle e-imzalı olarak itiraz edilebilir. Başvurusu reddedilen yabancı adına önceki başvurudaki eksiklikler giderilerek yeniden çalışma izni başvurusu yapılması mümkündür.
Uluslararası İşgücü Kanunu m. 15/1 uyarınca çalışma izni ve çalışma izni muafiyeti, sürenin sona ermesiyle veya Bakanlıkça iptal edilmesiyle geçerliliğini kaybeder. Yabancının geçerlilik tarihinden itibaren 6 ay içinde Türkiye'ye gelmemesi Bakanlıkça iptal hâllerinden birini oluşturur. Çalışma izninin Bakanlık tarafından iptali durumunda itiraz veya iptal davası yollarına başvurulabilir.
İzinsiz Çalışmanın Sonuçları
Çalışma izni olmaksızın çalıştığı belirlenen yabancılar, sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığına bildirilir. Bu yabancıların giriş, pasaport, vize ve oturma izni durumları incelenerek yasal durumda bulunmayanların sınır dışı işlemleri Göç İdaresi Başkanlığı tarafından yürütülür.
Sıkça Sorulan Sorular
Çalışma izni başvurusu kaç gün içinde karara bağlanır?
Belgeleri eksiksiz ve usulüne uygun sunulan çalışma izni başvuruları Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından en geç 30 gün içinde sonuçlandırılır. Eksik belge bulunması durumunda 30 günlük inceleme süresi eksikliğin tamamlandığı tarihten itibaren başlar.
Çalışma izni ret kararına karşı itiraz süresi nedir?
Çalışma izni başvurusunun reddi kararına karşı, ret kararının yabancıya tebliğ edildiği tarihten itibaren 30 gün içinde e-izin sistemi üzerinden e-imzalı dilekçe ve dayanak belgelerle itiraz yapılabilir.
Çalışma izni uzatma başvurusu ne zaman yapılmalıdır?
Uzatma başvurusu, mevcut çalışma izninin bitiş tarihinden geriye doğru en fazla 60 gün kalmasından itibaren ve mevcut izin süresi sona ermeden önce e-izin sistemi üzerinden yapılmalıdır.
Yabancı öğrencilerin zorunlu stajlarında çalışma izni şart mıdır?
Örgün öğretim programlarına kayıtlı yabancı öğrencilerin mevzuat gereğince mesleki eğitim kapsamında yapmakla yükümlü oldukları stajlar çalışma izni muafiyeti kapsamındadır.
Çalışma izni alan yabancının eşi ve çocukları oturma izni alabilir mi?
Çalışma izni belgesine sahip olan yabancıların eşi ve çocukları için aile ikamet izni alınabilmektedir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy