Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Yükümlülükleri

İş sağlığı ve güvenliğinin amacı

İş sağlığı ve güvenliği, çalışanların sağlık, güvenlik ve refahını korumak için işyerinde alınan önlemleri ve uygulamaları kapsar. Amaç, çalışanların iş kazasına ve meslek hastalığına maruz kalmadan güvenli bir ortamda çalışmasını sağlamaktır.

İş kazası, işyerinde meydana gelen ani bir olay veya kaza sonucu ortaya çıkan durumdur. Meslek hastalığı ise işyerindeki faaliyetler veya çalışma koşulları nedeniyle oluşan sağlık sorunudur. İş kazası yaralanma, sakat kalma veya ölümle sonuçlanabilir ve çalışanın ailesini de etkileyebilir. Meslek hastalığı daha uzun vadede belirebilir; uzun süreli maruziyet solunum yolu hastalığı veya kanser gibi kronik sağlık sorunlarına yol açabilir.

İşverenin genel yükümlülüğü

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 4. maddesinin birinci fıkrasına göre işveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Bu kapsamda mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dâhil her türlü tedbirin alınması, organizasyonun yapılması ve gerekli araç ile gereçlerin sağlanması işverene aittir. İşveren, sağlık ve güvenlik tedbirlerini değişen şartlara uygun hâle getirir ve mevcut durumu iyileştirmek için çalışır.

Aynı fıkraya göre işveren, benimsenen sağlık ve güvenlik önlemlerinin uygulanıp uygulanmadığını takip eder, denetimini yapar ve aykırılıkların giderilmesini sağlar. Görevlendirme sırasında kişinin sağlık ve güvenlik bakımından işe elverişli olup olmadığını dikkate alır. Hayati ve özel tehlike taşıyan alanlara, bu konuda yeterince bilgilendirilip talimatlandırılmamış çalışanların girmesini önleyecek tedbirleri de alır.

İşveren risk değerlendirmesini kendisi yapar veya yaptırır. İşyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması, işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Çalışanların bu alandaki yükümlülükleri de işverenin sorumluluklarını etkilemez. İşveren, iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamaz.

Risklerin belirlenmesi ve azaltılması

Risk değerlendirmesi, işyerindeki tüm alanların potansiyel tehlikelerinin belirlenmesini ve bunlara göre önlem alınmasını içerir. Değerlendirme süreci risklerin belirlenmesi, risklerin değerlendirilmesi, önlemlerin alınması ve alınan önlemlerin kontrolü ile takibi şeklinde ele alınabilir. Kanunun 4. maddesi bu değerlendirmenin yapılmasını veya yaptırılmasını öngörür; yöntemin ve periyodunun ayrıntısını bu hüküm düzenlemez.

İşveren, riskleri azaltmak için teknik ve organizasyonel önlemler alır. Bu önlemler arasında iş ekipmanlarının düzenli kontrol edilmesi ve bakımının yapılması, yangın güvenliği önlemlerinin alınması ve çalışma ortamının düzenli temizlenmesi yer alır.

Eğitimin zamanı ve kapsamı

6331 sayılı Kanun’un 17. maddesinin birinci fıkrasına göre işveren, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini almasını sağlar. Eğitim özellikle çalışmaya ilk kez başlanacağı sırada, işin ya da çalışma yerinin değişmesinde, kullanılan iş ekipmanı yenilendiğinde veya yeni bir teknoloji devreye alındığında verilir. Eğitimler, değişen ve ortaya çıkan yeni risklere uygun olarak yenilenir; gerektiğinde ve düzenli aralıklarla tekrarlanır. Bu hüküm, düzenli aralığın süresini ayrıca belirlemez.

Çalışan temsilcileri özel olarak eğitilir. Mesleki eğitim alma zorunluluğu bulunan tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde, yapacağı işle ilgili mesleki eğitimi aldığını belgeleyemeyen kişi çalıştırılamaz. Hangi işlerin bu zorunluluk kapsamında olduğu aynı hükümde sayılmaz.

İş kazası geçiren veya meslek hastalığına yakalanan çalışana, işe başlamadan önce kazanın veya hastalığın sebepleri, korunma yolları ve güvenli çalışma yöntemleriyle ilgili ilave eğitim verilir. Herhangi bir sebeple altı aydan fazla süreyle işten uzak kalan kişiye de tekrar işe başlatılmadan önce bilgi yenileme eğitimi verilir. Bu süre eşiği, altı aydan fazla uzaklığı kapsar.

Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde, başka işyerlerinden çalışmak üzere gelen kişiler, yapacakları işlerde karşılaşacakları sağlık ve güvenlik risklerine ilişkin yeterli bilgi ve talimatları içeren eğitimi aldıklarını gösteren belge olmadan işe başlatılamaz. Geçici iş ilişkisi kurulan işveren de iş sağlığı ve güvenliği risklerine karşı çalışana gerekli eğitimin verilmesini sağlar.

17. madde kapsamında verilecek eğitimin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz. Eğitimde geçen süre çalışma süresinden sayılır. Eğitim süresinin haftalık çalışma süresini aşması hâlinde bu süreler fazla sürelerle çalışma veya fazla çalışma olarak değerlendirilir.

Çalışanın yükümlülükleri

6331 sayılı Kanun’un 19. maddesinin birinci fıkrasına göre çalışan, aldığı eğitim ve işverenin talimatları doğrultusunda hem kendi hem de hareketlerinden veya yaptığı işten etkilenen diğer çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye düşürmemekle yükümlüdür. İşyerindeki makine, cihaz, araç, gereç, tehlikeli madde, taşıma ekipmanı ve diğer üretim araçlarını kurallara uygun kullanır. Bunların güvenlik donanımlarını doğru kullanır; bunları keyfi olarak çıkarmaz ve değiştirmez.

Kendisine sağlanan kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak ve korumak da çalışanın yükümlülüğüdür. Bu yükümlülük, işverenin verdiği eğitim ve talimatlar doğrultusunda yerine getirilir.

Çalışan; makine, cihaz, araç, gereç, tesis ve binalarda sağlık ve güvenlik bakımından ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaşır ve aynı zamanda koruyucu tedbirlerde bir eksiklik görürse bunu gecikmeksizin işverene veya çalışan temsilcisine bildirir. Bu hüküm haber verme yükümlülüğünü düzenler.

Çalışan, teftişe yetkili makamın işyerinde saptadığı noksanlıkların ve mevzuata aykırılıkların giderilmesi konusunda işveren ve çalışan temsilcisiyle birlikte hareket eder. Ayrıca kendi görev alanında iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için işveren ve çalışan temsilcisiyle iş birliği yapar. Görev alanıyla sınırlı olan yükümlülük bu son iş birliğidir.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy