İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununun Temel Hükümleri

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması ve mevcut sağlık ve güvenlik şartlarının iyileştirilmesi için işveren ile çalışanların görev, yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülüklerini düzenler. Kanun, faaliyet konusuna bakılmaksızın kamu ve özel sektöre ait bütün işlere ve işyerlerine, bunların işverenleri ile işveren vekillerine, çırak ve stajyerler dâhil tüm çalışanlara uygulanır. Kapsam dışında kalan faaliyet ve kişiler ayrıca sınırlı biçimde sayılmıştır.

Kanunun uygulanmadığı faaliyetler

Kanun hükümleri, fabrika, bakım merkezi, dikimevi ve benzeri işyerlerindekiler hariç olmak üzere Türk Silahlı Kuvvetleri, genel kolluk kuvvetleri ve Millî İstihbarat Teşkilatı Müsteşarlığının faaliyetlerine uygulanmaz. Afet ve acil durum birimlerinin müdahale faaliyetleri ile ev hizmetleri de kapsam dışındadır. Çalışan istihdam etmeksizin kendi nam ve hesabına mal ve hizmet üretimi yapanlar ile hükümlü ve tutuklulara yönelik infaz hizmetleri sırasında iyileştirme kapsamında yapılan işyurdu, eğitim, güvenlik ve meslek edindirme faaliyetleri hakkında da Kanun hükümleri uygulanmaz.

İşverenin temel yükümlülüğü

İşveren adına hareket eden ve işin veya işyerinin yönetiminde görev alan işveren vekili, Kanunun uygulanması bakımından işveren sayılır. İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Bu çerçevede mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dâhil her türlü tedbirin alınması yükümlülüğü bulunur. İşyeri dışındaki uzman kişi veya kuruluşlardan hizmet alınması işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülükleri de işverenin sorumluluğunu etkilemez. İş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz.

İşveren yükümlülüklerini yerine getirirken risklerden kaçınır, kaçınılması mümkün olmayan riskleri analiz eder ve risklerle kaynağında mücadele eder. Korunma ilkeleri bu üç başlıkla sınırlı değildir; maddede daha geniş bir ilke listesi bulunur.

Uzman, hekim ve hizmet desteği

İşveren, çalışanları arasından iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirir. On ve daha fazla çalışanı bulunan çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde diğer sağlık personeli de görevlendirilir. Gerekli nitelik ve belgeye sahip olunmaması hâlinde, 50’den az çalışanı bulunan ve az tehlikeli sınıfta yer alan işyerinin işvereni veya işveren vekili, Bakanlıkça ilan edilen eğitimleri tamamlamak şartıyla iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini yürütebilir. Bu imkân işe giriş ve periyodik muayeneler ile tetkikleri kapsamaz. Görevlendirme süresinin hesabında, 3308 sayılı Kanun ile 2547 sayılı Kanun kapsamındaki öğrenci statüsündeki çırak ve stajyerler çalışan sayısına dâhil edilmez.

Kamu kurum ve kuruluşları hariç, 10’dan az çalışanı bulunan tehlikeli ve çok tehlikeli işyerleri iş sağlığı ve güvenliği hizmet desteğinden faydalanabilir. Cumhurbaşkanının az tehlikeli işyerlerini de kapsama alma yetkisi ayrıca düzenlenmiştir. Sigortalılık bildiriminde bulunmadığı tespit edilen işverenden, tespit tarihine kadar yapılan destek ödemeleri yasal faiziyle Sosyal Güvenlik Kurumunca tahsil edilir. Bu durumdaki işveren üç yıl süreyle destekten faydalanamaz.

İşyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının hak ve yetkileri, görevlerini yerine getirmeleri nedeniyle kısıtlanamaz; görevlerini etik ilkeler ve mesleki bağımsızlık içinde yürütürler. Acil ve hayati tehlike bulunan veya meslek hastalığına sebep olabilecek ortamlara rağmen gerekli tedbir alınmazsa, durum işyeri hekimi veya iş güvenliği uzmanı tarafından Bakanlığın yetkili birimine, varsa yetkili sendika temsilcisine, yoksa çalışan temsilcisine bildirilir. Bildirim, yangın, patlama, göçme, kimyasal sızıntı ve benzeri hâllerin yanında meslek hastalığı riski taşıyan ortamları da kapsar. Bu bildirim nedeniyle iş sözleşmesine son verilemez ve hak kaybı oluşturulamaz. Aksi hâlde bir yıllık sözleşme ücreti tutarından az olmamak üzere tazminata hükmedilir.

Çalışanın ölümü veya maluliyetiyle sonuçlanacak biçimde vücut bütünlüğünün bozulmasına neden olan iş kazası ya da meslek hastalığında ihmali tespit edilen işyeri hekimi veya iş güvenliği uzmanının yetki belgesi askıya alınır. İş güvenliği uzmanının çok tehlikeli işyerinde (A), tehlikeli işyerinde en az (B), az tehlikeli işyerinde ise en az (C) sınıfı belgeye sahip olması şarttır. İşyerinin tehlike sınıfı, o işyerinde yapılan asıl işe göre belirlenir.

Risk, acil durum ve çalışmaktan kaçınma

İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür. Değerlendirmede özel politika gerektiren gruplar ile kadın çalışanların durumu da dikkate alınır. İşveren olası acil durumları belirler, gerekli ölçüm ve değerlendirmeleri yapar ve acil durum planı hazırlar. Önleme, tahliye, yangınla mücadele ve ilk yardım için eğitimli yeterli sayıda kişiyi görevlendirir.

Ciddi, yakın ve önlenemeyen tehlikede çalışanlar işi bırakıp güvenli yere gidebilir. Tehlike devam ederken, zorunluluk olmadıkça, gerekli donanıma sahip ve özel olarak görevlendirilenler dışındaki çalışanlardan işe devam etmeleri istenemez. Çalışan, ciddi ve yakın tehlike için kurula, kurul yoksa işverene başvurabilir. Talep yönünde karar verilirse gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir. Bu dönemdeki ücreti ile kanunlardan ve iş sözleşmesinden doğan diğer hakları saklıdır. İşyerinde işin 6331 sayılı Kanunun 25. maddesi uyarınca durdurulması hâlinde bu çalışmaktan kaçınma hükmü uygulanmaz. Önlenemez ciddi ve yakın tehlikede çalışan, başvuru usulüne uymadan işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk edebilir ve bu nedenle hakları kısıtlanamaz.

Bildirim, sağlık gözetimi ve eğitim

İşveren, iş kazasını kazadan sonraki üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirir. Sağlık hizmeti sunucuları veya işyeri hekimi tarafından kendisine bildirilen meslek hastalığını, öğrendiği tarihten itibaren üç iş günü içinde bildirir. İş kazası bir sağlık hizmeti sunucusuna ulaştığında bu sunucu, meslek hastalığı tanısı konulduğunda ise yetkilendirilen sağlık hizmeti sunucusu, ilgili vakayı en geç on gün içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirir.

Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde çalışacaklar, yapacakları işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz. Kanunda alınması gereken sağlık raporları işyeri hekiminden alınır. 50’den az çalışanı bulunan az tehlikeli işyerlerinde kamu hizmet sunucularından veya aile hekimlerinden de alınabilir. Sağlık gözetiminden doğan maliyet ve bu gözetimden kaynaklanan her türlü ek maliyet işverence karşılanır, çalışana yansıtılamaz. Sağlık bilgileri gizli tutulur. Daha önce 4857 sayılı Kanun ve diğer mevzuat uyarınca alınmış periyodik sağlık raporları, süreleri bitinceye kadar geçerlidir.

İşveren, işe başlamadan önce, çalışma yeri veya iş değişikliğinde, iş ekipmanının değişmesinde ya da yeni teknoloji uygulanmasında iş sağlığı ve güvenliği eğitimi verilmesini sağlar. Mesleki eğitim alma zorunluluğu bulunan tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde, yapacağı işle ilgili mesleki eğitimi belgeleyemeyenler çalıştırılamaz. Bu eğitimlerin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz. Eğitimde geçen süre çalışma süresinden sayılır. Eğitim süreleri haftalık çalışma süresini aşarsa, aşan süreler fazla sürelerle çalışma veya fazla çalışma olarak değerlendirilir.

Temsilci, kurul ve işin durdurulması

Çalışan temsilcisi sayısı çalışan sayısına göre kademeli olarak belirlenir. İki ile elli çalışanı bulunan işyerinde bir, elli bir ile yüz çalışanı bulunan işyerinde iki temsilci görevlendirilir. Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerinde işveren, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili çalışmalarda bulunmak üzere kurul oluşturur ve mevzuata uygun kurul kararlarını uygular.

6331 sayılı Kanunun 25. maddesi iş sözleşmesinin feshine değil, işin durdurulmasına ilişkindir. Hayati tehlike giderilinceye kadar durdurma, işyerinin tamamını veya ilgili bölümünü kapsayabilir; kapsamda tehlikenin niteliği, doğabilecek riskin yayabileceği alan ve etkilenebilecek çalışanlar gözetilir. Ayrıca çok tehlikeli sınıfta yer alan maden, metal ve yapı işleri ile tehlikeli kimyasallarla çalışılan işlerin yapıldığı veya büyük endüstriyel kazaların olabileceği işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılmamış olması da işin durdurulması sebebidir. Üç iş müfettişinden oluşan heyet, tespit tarihinden itibaren iki gün içinde işin durdurulmasına karar verebilir. Acil müdahale gereken durumda tespiti yapan müfettiş işi geçici olarak durdurur.

İşveren, durdurma kararının yerine getirildiği tarihten itibaren altı iş günü içinde yetkili iş mahkemesinde itiraz edebilir. İtiraz, kararın uygulanmasını etkilemez ve mahkeme kararı kesindir. İşveren, durdurma nedeniyle işsiz kalan çalışanlara ücretlerini ödemek veya ücretlerinde düşüklük olmaksızın meslek ya da durumlarına göre başka iş vermekle yükümlüdür. Durdurulan işlerde izinsiz çalışma yaptıran işveren veya işveren vekiline üç yıldan beş yıla kadar hapis cezası verilir.

Ölümlü iş kazası meydana gelen maden işyerinde kusuru yargı kararıyla tespit edilen işveren, mahkeme tarafından iki yıl süreyle kamu ihalelerine katılmaktan yasaklanır. Yasaklama, 4735 sayılı Kanunun 26. maddesinin ikinci fıkrasında sayılanlarla birlikte uygulanır.

İdari para cezalarının uygulanması

14. maddedeki bildirim yükümlülüğüne ilişkin idari para cezaları hariç, Kanundaki idari para cezaları gerekçesi belirtilerek Çalışma ve İş Kurumu il müdürünce verilir. Bildirim yükümlülüğünü yerine getirmeyenlere uygulanacak idari para cezalarını doğrudan Sosyal Güvenlik Kurumu verir. Bunların tebliğ, itiraz ve tahsilinde 5510 sayılı Kanunun 102. maddesi uygulanır. Kurumca verilenler dışındaki idari para cezaları tebliğinden itibaren otuz gün içinde ödenir. Cezalar, tüzel kişiliği bulunmayan kamu kurum ve kuruluşları adına da düzenlenebilir.

On çalışandan az işyerlerinde ilgili idari para cezası az tehlikeli sınıfta aynı miktarda, tehlikeli sınıfta yüzde yirmi beş, çok tehlikeli sınıfta yüzde elli artırılarak uygulanır. On ila kırk dokuz çalışanlı işyerlerinde az tehlikeli sınıfta aynı miktar uygulanır; tehlikeli sınıfta yüzde elli, çok tehlikeli sınıfta yüzde yüz artırılır. Elli ve daha fazla çalışanlı işyerlerinde artış az tehlikeli sınıfta yüzde elli, tehlikeli sınıfta yüzde yüz, çok tehlikeli sınıfta yüzde iki yüzdür. İşin durdurulması hâlinde, durdurmaya sebep olan fiil nedeniyle ilgili idari para cezası uygulanmaz. Çalışan sayısıyla çarpılarak verilen idari para cezalarında bu artış hükümleri uygulanmaz.

14. maddedeki bildirim yükümlülüğüne uygulanan cezalar hariç olmak üzere, tahsil edilen idari para cezalarının genel bütçeye gelir kaydedileceği düzenlenmiştir. Aynı istisna korunarak, tahsil edilen idari para cezalarının iş sağlığı ve güvenliği eğitimleri ile araştırma-geliştirme projelerine ilişkin harcamalarda kullanılacağı, gerekli ödeneğin Bakanlık bütçesinde öngörüleceği ve kullanma usul ve esaslarının Bakanlık ile Maliye Bakanlığınca birlikte belirleneceği de düzenlenmiştir. Bu iki düzenlemenin uygulama ilişkisi metinde ayrıca açıklanmamıştır.

Alkol yasağı ve büyük endüstriyel kazalar

İşyerine sarhoş veya uyuşturucu madde almış olarak gelmek ve işyerinde alkollü içki ya da uyuşturucu madde kullanmak yasaktır. İşveren, işyeri eklentisi sayılan kısımlarda hangi hâllerde, hangi zamanda ve hangi şartlarla alkollü içki içilebileceğini belirleyebilir. Alkollü içki kullanma yasağı; alkollü içki yapılan işyerlerinde üretileni denetlemekle görevlendirilenlere, kapalı kaplarda veya açık olarak alkollü içki satılan ya da içilen işyerlerinde işin gereği alkollü içki içmek zorunda olanlara ve işinin niteliği gereği müşterilerle birlikte alkollü içki içmek zorunda olanlara uygulanmaz. Bu istisna uyuşturucu madde yasağını kaldırmaz.

Büyük endüstriyel kaza oluşabilecek işyerleri için, işletmeye başlanmadan önce ve işyerinin büyüklüğüne göre büyük kaza önleme politika belgesi veya güvenlik raporu işverence hazırlanır. Hangi işyerinin hangi belgeye gireceği yönetmeliğe bırakılmıştır. Güvenlik raporu hazırlamakla yükümlü işveren, raporun içerik ve yeterliliği Bakanlıkça incelendikten sonra işyerini işletmeye açabilir.

İş Kanunu ile bağlantı

6331 sayılı Kanunda hüküm bulunmayan hâllerde, çalışanların tabi oldukları kanun hükümleri saklı kalmak üzere, 4857 sayılı Kanunun bu Kanuna aykırı olmayan hükümleri uygulanır. Diğer mevzuatta iş sağlığı ve güvenliği konusunda 4857 sayılı Kanuna yapılan atıflar bu Kanuna yapılmış sayılır. 4857 sayılı Kanunun 77, 78, 79, 80, 81 ve 88. maddelerine göre çıkarılmış yönetmeliklerin bu Kanuna aykırı olmayan hükümleri, bu Kanunda öngörülen yönetmelikler yürürlüğe girinceye kadar uygulanmaya devam eder.

4857 sayılı Kanunun 25. maddesinin birinci fıkrasının (II) numaralı bendinin (d) alt bendindeki 84. maddeye aykırılık ibaresi, 6331 sayılı Kanunla, işyerine sarhoş ya da uyuşturucu madde almış olarak gelme veya işyerinde bu maddeleri kullanma ibaresi hâline getirilmiştir. Bu ibare değişikliği fesih sonucunu düzenlemez ve işe iade yolunu kapatan bir istisna da getirmez. 4857 sayılı Kanunun aynı maddesinin son fıkrası, işçinin feshin bentlerde öngörülen sebeplere uygun olmadığı iddiasıyla 18, 20 ve 21. maddeler çerçevesinde yargı yoluna başvurabileceğini öngörür.

6331 sayılı Kanun, 4857 sayılı Kanunun geçici iş ilişkisine ilişkin hükmündeki son cümleyi, geçici iş ilişkisi kurulan işverenin işçiye talimat verme hakkına sahip olduğu biçiminde değiştirmiştir. Ayrıca 71. maddenin üçüncü fıkrasına, on altı yaşını doldurmuş fakat on sekiz yaşını bitirmemiş genç işçilerin hangi çeşit işlerde çalıştırılabileceğine ilişkin ibare eklenmiştir. 4857 sayılı Kanunun 2. maddesinin dördüncü fıkrası, 63. maddesinin dördüncü fıkrası, 69. maddesinin dördüncü, beşinci ve altıncı fıkraları ile 77 ila 81, 83 ila 89, 95, 105 ve geçici 2. maddeleri yürürlükten kaldırılmıştır. 4. maddedeki iş sağlığı ve güvenliği hükümlerinin saklı olduğuna dair ifade ile 98. maddedeki 85. madde kapsamındaki işyerlerine ilişkin para cezası ifadesi metinden çıkarılmıştır.

Bu Kanuna göre düzenlenen kâğıtlar damga vergisinden, işlemler harçtan müstesnadır. Bakanlık, Kanuna göre yapılacak iş ve işlemlere ait belge veya bilgiyi elektronik ve benzeri ortamlar üzerinden isteyebilir, arşivleyebilir ve bu ortamlar üzerinden onay, yetki, bilgi ve belge verebilir. Mevzuatta Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Konseyine yapılan atıflar, Cumhurbaşkanınca belirlenen kurul veya mercie yapılmış sayılır.

Sık sorulan sorular

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy