Boşanma davası, görevli ve yetkili aile mahkemesine verilen dava dilekçesiyle açılır. Yargılama, dilekçeler teatisi, ön inceleme, tahkikat ve hüküm aşamalarından oluşur. Evlilik birliğinin temelinden sarsılması boşanma sebebi olabilir; evlilik en az bir yıl sürmüşse eşlerin birlikte başvurması veya birinin diğerinin davasını kabul etmesi ayrı koşullara tabidir.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 166Kaynağı aç
Mahkemeye başvuru
Dava, görevli ve yetkili aile mahkemesine verilecek dava dilekçesiyle açılır. Aile mahkemesinin bulunmadığı durumlarda asliye hukuk mahkemesine başvurulabilir; bu hâlde dilekçede davanın aile mahkemesi sıfatıyla açıldığının belirtilmesi önem taşır. Eşler, son altı ay içinde ikamet ettikleri yerdeki aile mahkemesine başvurur; ancak yetkiyi düzenleyen kanun maddesi bu bilgiyle birlikte kaynaklarda gösterilmemiştir.
Evlilik birliğinin temelinden sarsılması
Türk Medeni Kanunu m. 166/1 uyarınca evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmış olursa eşlerden her biri boşanma davası açabilir. Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre, davacının kusuru daha ağır ise davalının açılan davaya itiraz hakkı bulunur. Bu itirazın hakkın kötüye kullanılması niteliğinde olması ve evlilik birliğinin devamında davalı ile çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmaması hâlinde boşanmaya karar verilebilir.
Türk Medeni Kanunu m. 166/4, boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılmış davanın reddine karar verilmesini ve bu kararın kesinleştiği tarihten başlayarak bir yıl geçmesini ayrıca ele alır. Bu sürenin sonunda ortak hayat yeniden kurulamamışsa evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir.
Dava dilekçesinin içeriği
Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 119 uyarınca dava dilekçesinde mahkemenin adı; davacı ile davalının adı, soyadı ve adresleri; davacının Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası; varsa tarafların kanuni temsilcilerinin ve davacı vekilinin adı, soyadı ve adresleri bulunur. Davanın konusu ve malvarlığı haklarına ilişkin davalarda dava konusunun değeri, iddianın dayanağı olan bütün vakıaların sıra numarası altında açık özetleri, her vakıanın hangi delillerle ispat edileceği, dayanılan hukuki sebepler ve açık talep sonucu da yazılır. Dilekçede davacının, varsa kanuni temsilcisinin veya vekilinin imzası yer alır. Ekler arasında nüfus ve evlenme kayıt örnekleri, varsa çocukların kayıtları, delil niteliğindeki belgeler ve avukatla takip ediliyorsa vekaletname sayılır.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 119Kaynağı aç
Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 119/2, birinci fıkranın (a), (d), (e), (f) ve (g) bentleri dışında kalan hususlar eksikse hâkimin davacıya eksikliği tamamlaması için bir haftalık kesin süre vermesini öngörür. Bu süre içinde eksiklik tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır.
Dilekçelerden hükme kadar aşamalar
Dilekçeler teatisi, tarafların karşılıklı iki tur yazılı beyanından oluşur. Ön incelemede ilk itirazlar ve dava şartları kontrol edilir. Tahkikatta deliller toplanır ve tanıklar dinlenir. Bu aşamaların ardından hüküm aşamasına geçilir.
Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 141, tarafların cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleriyle iddia veya savunmalarını serbestçe genişletebileceğini ya da değiştirebileceğini düzenler. Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra bu genişletme yahut değiştirme imkânı kapanır; ıslah ve karşı tarafın açık muvafakati hükümleri saklıdır.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 141Kaynağı aç
Birlikte başvuru ve kabul
Türk Medeni Kanunu m. 166/3, evlilik en az bir yıl sürmüşse eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde evlilik birliğinin temelinden sarsılmış sayılacağını düzenler. Boşanma kararı verilebilmesi için hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumu hususunda taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulması şarttır. Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak bu anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Değişiklikler taraflarca da kabul edilirse boşanmaya hükmolunur; bu hâlde tarafların ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı hükmü uygulanmaz.
Tarafların boşanma ve sonuçları üzerinde protokolle mutabakata varması gerekir. Bu sonuçlar velayet, iştirak nafakası, yoksulluk nafakası, tazminat ve mal paylaşımını kapsar. Taraflar iradelerini duruşmada hâkim huzurunda bizzat açıklar. Protokolün açık, uygulanabilir ve çocuk düzenlemelerini net biçimde içermesi şarttır. Hâkim, protokolü hukuka ve özellikle çocuğun üstün yararına uygun bulursa kararı verir.
Çocukla ilişki ve velayet
Türk Medeni Kanunu m. 182/1 uyarınca mahkeme, boşanma veya ayrılığa karar verirken olanak bulundukça ana ve babayı dinler. Çocuk vesayet altındaysa vasinin ve vesayet makamının düşüncesi de alınır. Mahkeme bundan sonra ana ve babanın haklarını ve çocuk ile olan kişisel ilişkilerini düzenler. Aynı maddeye 2021 yılında eklenen fıkra uyarınca, kararında kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceği ihtar edilir.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 182Kaynağı aç
Türk Medeni Kanunu m. 182/3 uyarınca, velayetin kullanılması kendisine verilmeyen eşin çocukla kişisel ilişkisinin düzenlenmesinde çocuğun sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas tutulur; bu eş çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır. Velayette çocuğun üstün yararının esas olduğu kabul edilmektedir. Gerek görülürse geçici velayet ve görüş günlerini içeren kişisel ilişki tahkikat boyunca düzenlenebilir.
Türk Medeni Kanunu m. 182/4, hâkimin istem hâlinde irat biçiminde ödenmesine karar verilen çocuk bakım ve eğitim giderlerinin gelecek yıllarda tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına göre ne miktarda ödeneceğini karara bağlayabileceğini öngörür.
Nafaka türleri
Boşanma yargılamasında tedbir nafakası, yoksulluk nafakası ve iştirak nafakası farklı işlevlere sahip üç ayrı nafaka türü olarak karşımıza çıkar. Tedbir nafakası dava süresince eşlerin geçimine yönelik geçici destek sağlar; yoksulluk nafakası boşanma sonrasında yoksulluğu önlemeye, iştirak nafakası ise çocuğun giderlerine katılmaya yöneliktir.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 169Kaynağı aç
Türk Medeni Kanunu m. 175 uyarınca boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan malî gücü oranında süresiz olarak nafaka isteyebilir. Nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 175Kaynağı aç
Kusurun boşanma sonuçlarına etkisi
Türk Medeni Kanunu m. 174/1 uyarınca mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz ya da daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat isteyebilir. Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf ise aynı maddenin ikinci fıkrası uyarınca kusurlu olan diğer taraftan manevi tazminat olarak uygun miktarda para ödenmesini isteyebilir. Kusur hem tazminat hem de yoksulluk nafakası taleplerinde belirleyici bir unsur olarak işlev görür.
4721 sayılı TÜRK MEDENİ KANUNU m. 174Kaynağı aç
Delillerin elde edilmesi
Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 189/2 uyarınca hukuka aykırı olarak elde edilen delil, bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz. Zina sebebiyle boşanmaya karar verilebilmesi için de davalı eşin başka bir kişiyle cinsel ilişkiye girmesinin ya da cinsel ilişkinin gerçekleştirildiğine pek muhtemel bakılan bir durum içine girdiğinin usul ve yasaya uygun elde edilmiş delillerle kanıtlanması gerekir.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2023/2519, K. 2023/5205Kaynağı aç
Gizlice yapılan ses ve görüntü kayıtlarının delil niteliği, kaydın nasıl elde edildiğine göre değerlendirilir. Yargıtay 12. Ceza Dairesi'nin E. 2012/32135, K. 2013/16483 sayılı kararında bu konuya ilişkin bir çerçeve ortaya konmuştur: kişinin bir daha kanıt elde etme olanağının bulunmadığı ve yetkili makamlara başvurma imkânının olmadığı ani gelişen durumlarda, kendisine veya aile birliğine yönelen haksız bir saldırıyı önlemek amacıyla kaybolma ihtimali bulunan kanıtları güvence altına almak için yapılan kayıtların hukuka uygun delil kabul edilebileceği değerlendirilmiştir. Belirtilen koşulların dışında kalan hukuka aykırı delillerin ise kullanılamayacağı vurgulanmıştır. Bu kararın ceza yargılaması bağlamında verildiği ve hukuk davalarına uygulanabilirliğinin ayrıca değerlendirilmesi gereken bir mesele olduğu göz önünde bulundurulmalıdır.
Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E. 2012/32135, K. 2013/16483Kaynağı aç
Mal rejimi ve paylaşım
Evlilik birliğinde kural olarak edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır; evlilikte emekle edinilen değerler paylaşıma konu olurken miras, bağış ve evlilik öncesi mallar gibi kişisel mallar paylaşım dışında kalır. Mal paylaşımı çoğu durumda boşanma davasından ayrı bir dosyada yürütülür.
Kararın kesinleşmesi
Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 345/1 uyarınca istinaf yoluna başvuru süresi iki haftadır; bu süre ilamın usulen taraflardan her birine tebliğiyle işlemeye başlar. Aynı hüküm, özel kanunlardaki farklı başvuru sürelerine ilişkin düzenlemeleri saklı tutmaktadır. Boşanma davalarına özgü farklı bir süre öngörülüp öngörülmediği bu hüküm kapsamında yer almamaktadır. Taraflar süresi içinde üst mahkemeye başvurmazsa karar kesinleştiğinde nüfus müdürlüğüne gidilerek tescil işlemi tamamlanır.
6100 sayılı HUKUK MUHAKEMELERİ KANUNU m. 345Kaynağı aç
Sık sorulan sorular
Anlaşmalı boşanma için evlilik ne kadar sürmüş olmalıdır?
Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması gerekir. Türk Medeni Kanunu m. 166/3, bu süre koşuluyla birlikte başvuruyu veya bir eşin diğerinin davasını kabul etmesini düzenler.
Dilekçedeki hangi eksiklik için bir hafta verilir?
Mahkeme adı, dava konusu ve değeri, vakıalar, deliller ve hukuki sebepler dışındaki eksiklikler için bir haftalık kesin süre verilir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 119/2 uyarınca süre içinde tamamlanmayan eksiklik hâlinde dava açılmamış sayılır.
Yoksulluk nafakasında kusur nasıl değerlendirilir?
İsteyen tarafın kusurunun daha ağır olmaması gerekir. Türk Medeni Kanunu m. 175, boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek tarafa diğer tarafın malî gücü oranında süresiz nafaka isteme imkânı tanır; nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz.
Velayet düzenlenirken neler dikkate alınır?
Çocuğun üstün yararı esastır. Türk Medeni Kanunu m. 182/1 uyarınca mahkeme olanak bulundukça ana ve babayı, çocuk vesayet altındaysa vasiyi ve vesayet makamını dinler. Kişisel ilişki düzenlemesinde çocuğun sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararları esas tutulur.
Dilekçeler bittikten sonra iddia değiştirilebilir mi?
Karşılıklı dilekçeler tamamlandıktan sonra kural olarak değiştirilemez. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 141, bu aşamadan önce serbest değişikliği kabul eder; sonrasında ıslah ve karşı tarafın açık muvafakati saklıdır.
Reddedilen boşanma davasından sonra yeniden istem mümkün müdür?
Ret kararının kesinleşmesinden bir yıl geçmesi ve ortak hayatın yeniden kurulamamış olması hâlinde mümkündür. Türk Medeni Kanunu m. 166/4, bu durumda eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilmesini düzenler.
Boşanma davasında gizli ses kaydı delil olarak kabul edilir mi?
HMK m. 189/2 uyarınca hukuka aykırı elde edilen delil bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz. Gizli kayıtların hukuka uygunluğu her somut olayda ayrıca değerlendirilir. Yargıtay, kişinin bir daha kanıt elde etme olanağının bulunmadığı, ani gelişen ve haksız bir saldırıya karşı yapılan kayıtların belirli koşullar altında hukuka uygun sayılabileceğini kabul etmiştir; bu çerçevenin dışında kalan kayıtlar delil olarak değerlendirilemez.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

