Bono, Türk Ticaret Kanunu kapsamında düzenlenen ve yasal geçerliliği belirli zorunlu unsurların varlığına bağlanmış bir kambiyo senedidir. Boş senet ise bono formatında tanzim edilerek vade tarihi ya da tutar gibi bazı unsurları sonradan tamamlanmak üzere açık bırakılan belgeyi ifade eder.
Bononun Zorunlu Yasal Unsurları
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 776/1 uyarınca bir senedin bono veya emre yazılı senet sayılabilmesi için metinde 'bono' veya 'emre yazılı senet' kelimesinin yer alması, senet Türkçe harici bir dilde yazılmışsa o dildeki karşılığının bulunması ve kayıtsız şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadini içermesi şarttır. Bu kapsamda mal teslimi gibi şarta bağlı kayıtlar bononun hukuki niteliğiyle bağdaşmaz.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 776Kaynağı aç
Senet üzerinde bedelin hem rakamla hem yazıyla gösterilmesi tavsiye edilir; bu iki gösterim arasında uyuşmazlık çıkması durumunda yazıyla belirtilen bedel üstün sayılır. Ayrıca senedin kime ya da kimin emrine ödeneceğini gösteren lehtar bilgisinin açıkça yer alması gerekir. Emre yazılı tanzimde 'veya emrine' ifadesi eklenirken, senedin nama yazılı olması isteniyorsa buna uygun kayıt düşülür.
Ehliyet, temsil yetkisi ve zamanaşımı itirazlarının belirlenmesinde esas alınan düzenlenme tarihi ile düzenlenme yerinin senette bulunması zorunludur. Düzenleyenin senede ıslak imza atması zorunlu olup borçlu taraf tüzel kişi ise işlemlerin yetkili imza sahiplerince gerçekleştirilmesi ve şirket kaşesinin kullanılması gerekir.
Bonoda vade türü olarak kanunda sınırlı şekilde sayılan belirli bir gün, görüldüğünde veya görüldüğünden belirli bir süre sonra vadelerinden biri seçilmelidir. Senette faiz kaydına ise yalnızca kanunun açıkça izin verdiği hallerde yer verilebilir; bu durumlarda faiz oranının ve başlangıç tarihinin senet üzerinde açıkça belirtilmesi şarttır.
Aval Beyanı ve Doldurma Yetkisi Protokolü
Bonoda borcun ödenmesini teminat altına almak üzere kambiyo kefaleti niteliğindeki aval verilebilir. Aval güvencesinin geçerlilik kazanması için senet üzerinde 'aval içindir' ibaresinin, aval verenin adının ve imzasının yer alması gerekir.
Açık bırakılan kısımların sonradan tarafların anlaşmasına uygun şekilde tamamlanabilmesi için yazılı bir doldurma yetkisi protokolü yapılması gerekir. Bu protokolde doldurulacak tutarın azami üst sınırı, vade aralığı, ödeme yeri, tarihin ne şekilde belirleneceği ve borcun muaccel hale gelmesi ya da sözleşmenin feshi gibi senedin hangi hukuki durumda doldurulacağı açıkça kararlaştırılmalıdır.
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 680/1 hükmü gereğince, tedavüle çıkarılırken tamamen doldurulmamış bir senet aradaki anlaşmalara aykırı doldurulursa bu anlaşmalara uyulmadığı iddiası hamile karşı ileri sürülemez. Ancak hamilin senedi kötüniyetle iktisap etmiş olması veya iktisap sırasında kendisine ağır bir kusur isnadının mümkün bulunması durumunda bu iddia hamile karşı ileri sürülebilir.
6102 sayılı TÜRK TİCARET KANUNU m. 680Kaynağı aç
Kırtasiye Senet Formları ve Noter Onayı
Kırtasiyeden temin edilen hazır matbu senet formları kullanılarak yapılan düzenlemeler, bononun zorunlu yasal unsurlarını barındırması ve yetkili kişilerce ıslak imza ile imzalanması şartıyla hukuken geçerlidir. Senet düzenlenmesi ve geçerlilik kazanması için kural olarak noter onayı aranmamaktadır.
İcra Takip Usulü ve Senetlerin İadesi
Doldurulmuş ve vadesi gelmiş olmasına rağmen ödenmemiş bir bono için alacaklı tarafından kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla icra takibi başlatılabilir. Tebliğ edilen ödeme emri sonrasında kanuni sürelerde ödeme veya itiraz yapılmadığı takdirde haciz aşamasına geçilir. İcra takibinde kural olarak senedin aslı aranır; fotokopi tek başına takibe yeterli görülmez. Senedin kaybolması durumunda zayi ve iptal davası açılması gündeme gelir.
Taksitli işlemlerde ifa edilen her takside ait senet borçlu tarafından derhal fiziken iade alınmalı ya da senedin üzerine 'ödendi' veya 'iptal' şerhi açıkça düşülmelidir.
Kırtasiyeden alınan boş senet formları hukuken geçerli midir?
Evet, hazır senet formları bononun zorunlu yasal unsurlarını taşıması ve borçlu veya yetkili temsilcilerince ıslak imza ile imzalanması halinde hukuken geçerlidir.
Senet düzenlenirken noter onayı zorunlu mudur?
Hayır, kambiyo senetlerinin tanzimi ve hukuki geçerlilik kazanması bakımından kural olarak noter onayı şartı bulunmamaktadır.
Senetteki rakam ve yazı tutarları farklıysa hangisi esas alınır?
Senet üzerindeki bedelin hem rakamla hem yazıyla yazıldığı durumlarda tutarlar arasında uyuşmazlık çıkarsa yazıyla belirtilen bedel üstün sayılır.
Vadesinde ödenmeyen senet için hangi hukuki yola başvurulur?
Vadesinde ödenmeyen senet için alacaklı tarafından kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla icra takibi başlatılabilir; ödeme emrinin ardından ödeme veya itiraz gelmezse haciz işlemlerine geçilir.
Boş senet anlaşmaya aykırı doldurulursa hamile karşı ileri sürülebilir mi?
Tedavüle çıkarılırken doldurulmamış senedin anlaşmaya aykırı doldurulduğu iddiası, hamil senedi kötüniyetle iktisap etmedikçe veya iktisapta ağır kusurlu bulunmadıkça hamile karşı ileri sürülemez.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy