Borsa ve Sermaye Piyasasında Dolandırıcılık Kavramı
Finansal piyasalarda ve borsada gerçekleştirilen aldatıcı eylemler, genel ceza mevzuatı ile özel sermaye piyasası normları çerçevesinde ayrı ayrı değerlendirilir. Genel ceza hukuku bağlamında 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 157. maddesinin 1. fıkrası uyarınca, hileli eylemlerle bir kimsenin iradesini fesada uğratıp aldatarak, mağdurun veya bir üçüncü kişinin zararına sebep olmak suretiyle failin kendisine ya da bir başkasına menfaat temin etmesi dolandırıcılık suçunu oluşturur. Bu suçun temel halinde fail hakkında bir yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası tatbik edilir.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 157Kaynağı aç
başkasının zararına olarak, kendisine veya başkasına bir yarar sağlayan kişiye
bir yıldan beş yıla kadar hapis ve beşbin güne kadar adlî para cezası verilir.
Nitelikli dolandırıcılık
Sermaye piyasalarının güven, şeffaflık ve istikrar içinde işlemesini sağlamak amacıyla yatırımcılara yönelik mesleki tavsiyeler sıkı yasal denetimlere bağlanmıştır. 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun 54. maddesi doğrultusunda sermaye piyasasında yatırım tavsiyesi sunulabilmesi münhasıran Sermaye Piyasası Kurulundan usulüne uygun yetki belgesi alınmış olmasına bağlıdır. İlgili yasal izin ve yetkilendirme olmaksızın borsa ve yatırım danışmanlığı yürütülmesi veya bu örtü altında yatırımcıların zarara uğratılması cezai yaptırımları harekete geçirir.
İşlem Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı ve Cezası
Finansal enstrümanların fiyat oluşumunu yapay müdahalelerle bozmaya dönük hareketler 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun 107. maddesinin 1. fıkrasında işlem bazlı piyasa dolandırıcılığı başlığı altında cezalandırılmaktadır. Bu hüküm uyarınca, sermaye piyasası araçlarının fiyatlarına, fiyat dalgalanmalarına ya da arz ve talep durumuna ilişkin aldatıcı izlenim uyandırmak kastıyla alım satım yapan, emir ileten, emirleri geri çeken, farklılaştıran veya hesap hareketleri gerçekleştirenler hakkında üç yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin günden on bin güne kadar adli para cezası uygulanır.
6362 sayılı SERMAYE PİYASASI KANUNU m. 107Kaynağı aç
Sermaye piyasası araçlarının fiyatlarına, fiyat değişimlerine, arz ve taleplerine
ilişkin olarak yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak amacıyla alım veya satım
yapanlar, emir verenler, emir iptal edenler, emir değiştirenler veya hesap hareketleri
gerçekleştirenler üç yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin günden on bin güne kadar
adli para cezası ile cezalandırılırlar. Ancak, bu suçtan dolayı verilecek olan adli
para cezasının miktarı, suçun işlenmesi ile elde edilen menfaatten az olamaz.[15]
(2) (Değişik: 27/3/2015-6637/11
md.) Sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını, değerlerini veya yatırımcıların
kararlarını etkilemek amacıyla yalan, yanlış veya yanıltıcı bilgi veren, söylenti
çıkaran, haber veren, yorum yapan veya rapor hazırlayan ya da bunları yayan ve bu
suretle menfaat sağlayanlar üç yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar
adli para cezası ile cezalandırılırlar.15
(3) Birinci fıkrada tanımlanan
suçu işleyen kişi pişmanlık göstererek, beş yüz bin Türk Lirasından az olmamak üzere,
elde ettiği veya elde edilmesine sebep olduğu menfaatin iki katı miktarı kadar parayı,
Hazineye;
a) Henüz
soruşturma başlamadan önce ödediği takdirde, hakkında cezaya hükmolunmaz.
b) Soruşturma evresinde ödediği
takdirde, verilecek ceza yarısı oranında indirilir.
c) Kovuşturma evresinde hüküm
verilinceye kadar ödediği takdirde, verilecek ceza üçte biri oranında indirilir.
Bilgi suistimali ve piyasa
dolandırıcılığı sayılmayan hâller
İşlem bazlı piyasa manipülasyonunun yol açtığı haksız iktisadi kazancın giderilmesi ve yaptırımın caydırıcılığının korunması amacıyla özel bir parasal alt sınır getirilmiştir. 6362 sayılı Kanun'un 107. maddesinin 1. fıkrası gereğince, bahse konu eylemden ötürü hükmolunacak adli para cezasının toplam miktarı, suçun icra edilmesi suretiyle elde edilen net menfaatten daha az belirlenemez.
Bilgi Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı Suçu
Yatırımcıların piyasa kararlarını yanıltıcı beyanlar yoluyla saptırmak 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun 107. maddesinin 2. fıkrasında bilgi bazlı piyasa dolandırıcılığı olarak düzenlenmiştir. Sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını, piyasa değerlerini veya bu araçlara yatırım yapan tasarruf sahiplerinin serbest iradelerini yönlendirmek amacıyla yalan, yanlış ya da yanıltıcı bilgi sunulması, gerçeğe aykırı söylenti çıkarılması, haber aktarılması, yanlı yorum veya rapor hazırlanarak kamuoyuna yayılması ve bu eylemler vesilesiyle menfaat sağlanması suç olarak tanımlanmıştır. Bu nitelikteki eylemleri gerçekleştirenler hakkında üç yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasına hükmedilir.
İşlem Bazlı Manipülasyonda Etkin Pişmanlık Hükümleri
6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun 107. maddesinin 3. fıkrasında yalnızca işlem bazlı piyasa dolandırıcılığı suçunu işleyen failler için etkin pişmanlık müessesesi ihdas edilmiştir. Failin pişmanlık duyarak kanunda belirtilen beş yüz bin Türk lirasından az olmamak koşuluyla, suçu icra ederek elde ettiği veya başkası lehine sağlanmasına sebebiyet verdiği haksız menfaatin iki katı meblağı Hazineye yatırması durumunda adli sürecin aşamasına bağlı kademeli indirimler veya cezasızlık uygulanır.
Yasal ödeme yükümlülüğünün henüz Cumhuriyet savcılığınca soruşturma başlatılmadan evvel Hazineye ifa edilmesi halinde fail hakkında cezaya hükmolunmaz. Bahse konu ödemenin soruşturma evresi yürütülürken tamamlanması durumunda faile verilecek cezada yarı oranında indirim yapılır. Ödemenin kovuşturma evresine sarkarak mahkemece nihai hüküm verilinceye kadar yerine getirilmesi halindeyse verilecek ceza üçte bir oranında indirilir. Bu yasal olanak kanunun 107. maddesinin 2. fıkrasında düzenlenen bilgi bazlı fiilleri kapsamamaktadır.
Bilişim ve Bankacılık Sistemleriyle Nitelikli Dolandırıcılık
Hileli borsa, hisse senedi veya kaldıraçlı yatırım vaatlerinin bilişim sistemlerinin ya da banka ve kredi kurumlarının araç kılınması yoluyla icra edilmesi halinde genel dolandırıcılık hükümleri yerine 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 158. maddesindeki nitelikli haller tatbik edilir. Bu bentler kapsamına giren fiillerde cezanın alt sınırı dört yıl hapis cezası olarak uygulanır ve hükmolunacak adli para cezası suçtan sağlanan menfaatin iki katından az olamaz.
5237 sayılı TÜRK CEZA KANUNU m. 158Kaynağı aç
a) Dinî inanç ve duyguların istismar edilmesi suretiyle,
b) Kişinin içinde bulunduğu tehlikeli durum veya zor şartlardan yararlanmak
suretiyle,
c) Kişinin algılama yeteneğinin zayıflığından yararlanmak suretiyle,
d) Kamu kurum ve kuruluşlarının, kamu meslek kuruluşlarının, siyasi
parti, vakıf veya dernek tüzel kişiliklerinin araç olarak kullanılması
suretiyle,
e) Kamu kurum ve kuruluşlarının zararına olarak,
f) Bilişim sistemlerinin, banka veya
kredi kurumlarının araç olarak kullanılması suretiyle,
g) Basın ve yayın araçlarının sağladığı kolaylıktan yararlanmak
suretiyle,
h) Tacir veya şirket yöneticisi olan ya da şirket adına hareket eden
kişilerin ticari faaliyetleri sırasında; kooperatif yöneticilerinin
kooperatifin faaliyeti kapsamında,
i) Serbest meslek sahibi kişiler tarafından, mesleklerinden dolayı
kendilerine duyulan güvenin kötüye kullanılması suretiyle,
j) Banka veya diğer kredi kurumlarınca tahsis edilmemesi gereken bir
kredinin açılmasını sağlamak maksadıyla,
k) Sigorta bedelini almak maksadıyla,
l) (Ek: 24/11/2016-6763/14 md.) Kişinin,
kendisini kamu görevlisi veya banka, sigorta ya da kredi kurumlarının çalışanı
olarak tanıtması veya bu kurum ve kuruluşlarla ilişkili olduğunu söylemesi
suretiyle,
İşlenmesi halinde, üç yıldan on yıla kadar hapis ve beşbin güne kadar
adlî para cezasına hükmolunur. (Ek cümle: 29/6/2005 – 5377/19 md.; Değişik:
3/4/2013-6456/40 md.) Ancak, (e), (f), (j), (k) ve (l) bentlerinde sayılan
hâllerde hapis cezasının alt sınırı dört yıldan, adli para cezasının miktarı suçtan
elde edilen menfaatin iki katından az olamaz.[71]
(2) Kamu görevlileriyle ilişkisinin olduğundan, onlar nezdinde hatırı
sayıldığından bahisle ve belli bir işin gördürüleceği vaadiyle aldatarak,
başkasından menfaat temin eden kişi, yukarıdaki fıkra hükmüne göre
cezalandırılır.
(3) (Ek fıkra: 24/11/2016-6763/14 md.)
Bu madde ile 157 nci maddede yer alan suçların, üç veya daha fazla kişi tarafından
birlikte işlenmesi hâlinde verilecek ceza yarı oranında; suç işlemek için
teşkil edilmiş bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde verilecek
ceza bir kat artırılır.
Daha az cezayı gerektiren hal
Söz konusu hileli eylemlerin toplu ve teşkilatlı icra edilmesi ceza artırım nedenidir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 158. maddesinin 3. fıkrası uyarınca dolandırıcılık fiillerinin üç veya daha fazla kişi tarafından el ve iş birliği içinde işlenmesi halinde verilecek ceza yarı oranında artırılır. Eylemin suç işlemek amacıyla kurulmuş bir örgütün faaliyeti çerçevesinde gerçekleştirilmesi halinde ise faile tayin olunacak ceza bir kat artırılarak tayin edilir.
Sermaye Piyasası Suçlarında Soruşturma Usulü ve Muhakeme Şartı
6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nda düzenlenen suçlar adli muhakeme bakımından genel ceza usulünden ayrışmaktadır. Kanunun 115. maddesinin 1. fıkrası gereğince, Sermaye Piyasası Kanunu'nda tanımlanan veya bu kanunda atıf yapılan suçlardan ötürü soruşturma açılabilmesi Sermaye Piyasası Kurulunun ilgili Cumhuriyet Başsavcılığına yazılı başvuruda bulunması şartına bağlanmıştır; kanun koyucu bu başvuruyu bir muhakeme şartı olarak düzenlemiştir. Başvuru neticesinde kamu davası açıldığında iddianamenin kabulü ile birlikte dava dosyasının bir örneği Kurula tebliğ edilir ve Kurul aynı zamanda katılan sıfatını kazanır.
6362 sayılı SERMAYE PİYASASI KANUNU m. 115Kaynağı aç
Bu Kanunda tanımlanan veya atıfta bulunulan suçlardan dolayı soruşturma yapılması,
Kurul tarafından Cumhuriyet başsavcılığına yazılı başvuruda bulunulmasına bağlıdır.
Bu başvuru muhakeme şartı niteliğindedir.
(2) Başvuru üzerine kamu davası
açılması hâlinde iddianamenin kabulü ile birlikte, bir örneği Kurula tebliğ edilir
ve Kurul aynı zamanda katılan sıfatını kazanır.
(3) Bu Kanunda tanımlanan
veya atıfta bulunulan suçlardan dolayı yapılan soruşturmada Cumhuriyet savcısı,
Kurul meslek personelinden yararlanabilir. Bu suçlardan dolayı şüpheli veya tanık
sıfatıyla kişilerin ifadesinin alınması sırasında Kurul meslek personelinin de hazır
bulunması sağlanabilir.
(4) Bu
Kanunda tanımlanan veya atıfta bulunulan suçlardan dolayı yapılan soruşturmada kovuşturmaya
yer olmadığı kararının verilmesi hâlinde, Kurul bu karara karşı itiraza yetkilidir.
(5) 4/5/2007
tarihli ve 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu
Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanunun 8 inci maddesi,
109 uncu maddede yer alan suçlar bakımından da uygulanır.
Kripto varlıkların zimmet
suçuna özel soruşturma usulü
Soruşturmanın yürütülmesinde uzmanlık desteği sağlamak üzere 6362 sayılı Kanun'un 115. maddesinin 3. fıkrası uyarınca Cumhuriyet savcısı Kurul meslek personelinden yararlanma yetkisine sahiptir; şüpheli ve tanık beyanları alınırken de bu personelin hazır bulunması temin edilebilir. Yürütülen soruşturma sonucunda kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilmesi halinde anılan maddenin 4. fıkrası gereğince Kurul bu karara itiraz etmeye salahiyetlidir. Ayrıca kanunun 109. maddesinde yer alan yetkisiz sermaye piyasası faaliyetlerine ilişkin suçlar yönünden 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun'un 8. maddesinde belirtilen usuller uygulanır.
Şikayet Usulü, Başvuru Yolları ve İtiraz Süreçleri
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 157. maddesinde düzenlenen genel nitelikli dolandırıcılık suçu takibi şikayete bağlı suçlar arasında yer almadığından, adli mercilerce resen tahkikat yürütülür. Borsa ve finansal mecralardaki usulsüzlük ve hile iddialarında adli kovuşturma için Cumhuriyet Başsavcılığına, idari denetim mekanizmalarının işletilmesi amacıyla Sermaye Piyasası Kuruluna ve suç gelirleriyle mücadele boyutuyla Mali Suçları Araştırma Kuruluna müracaat edilebilmektedir.
Hileli borsa ve sermaye piyasası iddialarında yatırım fonlamasının kredi kartı vasıtasıyla yetkisiz yahut hileli şekilde tahsil edildiği durumlarda kart çıkaran bankaya ters ibraz müracaatında bulunulabilir. Kredi kartıyla yürütülen yetkisiz ve hileli ödemelere karşı uluslararası kart kuruluşu işleyişi kapsamında 180 günlük süre içinde ters ibraz sürecinin başlatılması öngörülmektedir.
Borsa dolandırıcılığı suçunun cezası nedir?
6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu uyarınca işlem bazlı piyasa dolandırıcılığı suçunu işleyenlere üç yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin günden on bin güne kadar adli para cezası verilirken, bilgi bazlı piyasa dolandırıcılığında üç yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasına hükmolunur; hileli eylemin bilişim veya banka araç kılınarak işlenmesi halindeyse Türk Ceza Kanunu gereğince hapis cezasının alt sınırı en az dört yıldır.
Piyasa dolandırıcılığı hakkında doğrudan savcılığa dava açılması istenebilir mi?
6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nda düzenlenen suçların soruşturulabilmesi Sermaye Piyasası Kurulunun Cumhuriyet Başsavcılığına yazılı başvuruda bulunmasına bağlanmış olup bu başvuru bir muhakeme şartıdır.
İşlem bazlı piyasa manipülasyonunda etkin pişmanlık hükümleri nasıl uygulanır?
Failin en az beş yüz bin Türk lirasından az olmamak şartıyla sağladığı veya sebep olduğu menfaatin iki katını Hazineye ödemesi halinde soruşturma başlamadan önce cezaya hükmolunmaz, soruşturma evresinde ceza yarı oranında, mahkeme hükmüne kadar ise üçte bir oranında indirilir.
Yatırım tavsiyesi ve borsa tüyosu vermek izne tabi midir?
6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun 54. maddesi gereğince sermaye piyasasında yatırım tavsiyesi hizmeti verilmesi Sermaye Piyasası Kurulundan yetki belgesi alınması şartına bağlıdır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy